Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Miras ortaklığı ve elbirliği mülkiyeti
Birden çok mirasçı bulunması hâlinde, Türk Medeni Kanununun 640. maddesine göre mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar mirasçılar arasında terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık meydana gelir. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur; yani her mirasçının hakkı tek tek belirlenmiş bir parça üzerinde değil, terekenin bütünü üzerindedir. Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi, miras ortaklığına paylaşmaya kadar bir temsilci atayabilir.
Elbirliği mülkiyetinde yönetim ve tasarruf işlemleri için ortakların oybirliğiyle karar vermesi gerekir (702. madde). Bu yazının dayandığı Medeni Kanun hükümlerinde, terekedeki malın miras ortaklığı süresince mirasçılardan biri tarafından tek başına kullanılmasına ilişkin ayrı bir kural bulunmamaktadır. Mirasçılar arasında anlaşma yoksa uyuşmazlık doğabilir; bu hâlde 640. maddedeki temsilci atanması gibi araçlar ve paylaşma istemi gündeme gelebilir.
Paylı mülkiyete dönüşüm ve paydaşların kullanma hakkı
Mirasçılar terekedeki malların elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesini 676. maddedeki paylaşma sözleşmesiyle kabul edebilir; ayrıca 644. madde, bir mirasçının sulh hâkiminden bu yönde istemde bulunabileceğini düzenler. Paylı mülkiyette ise her paydaş kendi payı bakımından malik hak ve yükümlülüklerine sahiptir (688. madde).
693. maddeye göre paydaşlardan her biri, diğerlerinin hakları ile bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir ve onu kullanabilir. Uyuşmazlık hâlinde yararlanma ve kullanma şeklini hâkim belirler; bu belirleme, paylı malın kullanılmasının zaman veya yer itibarıyla paydaşlar arasında bölünmesi biçiminde de olabilir. Paydaşlar kendi aralarında oybirliğiyle yararlanma, kullanma ve yönetime ilişkin farklı bir düzenleme de yapabilir (689. madde).
694. madde, paylı mülkiyetten doğan yönetim giderleri, vergiler ve diğer yükümlülüklerin aksine bir hüküm bulunmadıkça paydaşlar tarafından payları oranında karşılanacağını belirtir. Payına düşenden fazlasını ödeyen paydaş diğerlerine payları oranında rücu edebilir.
Kullanım bedeli talebi
Paylı malı tek başına kullanan paydaşa karşı diğer paydaşların hangi koşullarda bir kullanım bedeli isteyebileceği, uygulamada ecrimisil başlığı altında tartışılan bir konudur. Medeni Kanunun bu yazının dayandığı hükümlerinde, bedelin hesabına ilişkin ayrıntılı bir düzenleme yer almaz; 693. madde ise kullanma biçiminin uyuşmazlık hâlinde hâkim tarafından belirlenebileceğini söyler.
Bedel talebinin şartları, kullanımın diğer paydaşların rızasıyla yapılıp yapılmadığı, paydaşın payına ve fiilî kullanıma göre somut olayın özelliklerine bağlı olarak mahkemece değerlendirilir. Bu yazı, hesaplama yöntemi veya tutar bakımından bir ölçüt vermez.
Elatmanın önlenmesi ve tereke mallarının korunması
683. maddeye göre malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir. Paydaşların birbirleri bakımından bu hükmün hangi ölçüde işleyeceği, paylı mülkiyetin kendi kurallarıyla birlikte değerlendirilir.
Elbirliği mülkiyeti döneminde ise 640. madde mirasçılardan her birinin terekedeki hakların korunmasını isteyebileceğini ve sağlanan korumadan mirasçıların hepsinin yararlanacağını belirtir. Miras ortaklığına temsilci atanması da bu çerçevede mümkündür.
Sağ kalan eşin konut üzerindeki istemleri
Eşlerden birinin ölümü hâlinde tereke malları arasında ev eşyası veya eşlerin birlikte yaşadıkları konut varsa, sağ kalan eş 652. maddeye göre bunlar üzerinde kendisine miras hakkına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir. Haklı sebeplerin varlığı hâlinde, sağ kalan eşin veya mirasbırakanın diğer yasal mirasçılarından birinin istemi üzerine mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınmasına da karar verilebilir.
Mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimseler ise 645. madde gereğince ölüm tarihinden başlayarak üç aylık bakım ve geçim giderlerinin terekeden sağlanmasını isteyebilir. Mühürleme sırasında da mirasbırakanla birlikte oturanların ihtiyaçları için gerekli eşya güvenilir kişi olarak kendilerine bırakılır ve taşınmazların oturmaları için zorunlu bölümleri mühürlemenin dışında tutulur (591. madde).
Uyuşmazlığın çözümü: paylaşma ve ortaklığın giderilmesi
Mirasçılardan her biri, 642. maddeye göre sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürmekle yükümlü olmadıkça her zaman mirasın paylaşılmasını isteyebilir. Paylı mülkiyet bakımından da 698. madde, hukukî bir işlem gereğince veya malın sürekli bir amaca özgülenmiş olması sebebiyle paylı mülkiyeti devam ettirme yükümlülüğü bulunmadıkça her paydaşın malın paylaşılmasını isteyebileceğini düzenler.
699. maddeye göre paylaşma, malın aynen bölüşülmesi veya pazarlık ya da artırmayla satılarak bedelinin bölüşülmesi biçiminde gerçekleşir. Uyuşma sağlanamazsa hâkim, malın aynen bölünerek paylaştırılmasına karar verebilir; bölme durum ve koşullara uygun görülmezse veya paylı mal önemli bir değer kaybına uğramadan bölünemiyorsa açık artırmayla satışa hükmolunur. Satışın paydaşlar arasında artırmayla yapılması ise bütün paydaşların rızasına bağlıdır.
6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanununun 18/B maddesi, taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı olarak öngörür. Tapuda intikal işlemleri ve vergi yükümlülükleri bakımından ayrıca ilgili mevzuat incelenmelidir.
Aydın'da yargı yeri
Mirasçılık belgesi noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınır; miras taksimi ve ortaklığın giderilmesi davaları taşınmazın bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinde görülür. Tapu işlemleri taşınmazın bağlı olduğu tapu müdürlüğünde yapılır. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.