Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Miras ölümle açılır ve kendiliğinden geçer
Türk Medeni Kanununun 575. maddesine göre miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır. Aynı Kanunun 599. maddesi, mirasçıların mirası ölümle birlikte bir bütün olarak, kanun gereğince edindiğini belirtir. Mirasçılar mirasbırakanın ayni haklarını, alacaklarını ve diğer malvarlığı haklarını doğrudan doğruya edinir; buna karşılık mirasbırakanın borçlarından da kişisel olarak sorumlu olurlar.
Bu nedenle ölümden sonraki ilk haftalarda yapılacak işlemlerin sırası, çoğu zaman bir süre veya sorumluluk meselesiyle ilişkilidir. Miras Kanunda tek bir takvime bağlanmamıştır; ancak ret süresi, vasiyetname işlemleri ve vergi beyanı gibi başlıklarda Kanunun açıkça öngördüğü süreler vardır. Aşağıda bu başlıklar, kanun metnine dayanılarak genel bilgi olarak sıralanmıştır.
Mirası reddetme süresi: üç ay
Medeni Kanunun 606. maddesi, mirasın üç ay içinde reddedilebileceğini söyler. Bu süre yasal mirasçılar için, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe, mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işlemeye başlar. Vasiyetname ile atanmış mirasçılar bakımından süre, mirasbırakanın tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarihten başlar.
Süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, 610. maddeye göre mirası kayıtsız şartsız edinmiş olur. Aynı madde, ret süresi sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan işler yapan veya tereke mallarını gizleyen mirasçının mirası reddedemeyeceğini düzenler. Önemli sebeplerin varlığında sulh hâkimi, 615. madde uyarınca ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir.
Terekenin yazımı yapılmışsa ret süresi, 607. maddeye göre yazım işleminin sona erdiğinin sulh hâkimi tarafından mirasçılara bildirilmesiyle başlar. Ret beyanı, 609. maddeye göre sulh mahkemesine sözlü veya yazılı olarak yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır.
Koruma önlemleri, defter tutma, bakım giderleri ve vasiyetname
Medeni Kanunun 589. maddesi, mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkiminin tereke mallarının korunması için gerekli önlemleri istem üzerine veya kendiliğinden alabileceğini belirtir. Bu önlemler özellikle tereke mallarının yazımı, terekenin mühürlenmesi, resmen yönetilmesi ve vasiyetnamelerin açılmasıyla ilgilidir.
590. maddeye göre mirasçılar arasında vesayet altına alınmış veya alınması gereken biri varsa ya da mirasçılardan biri uzun süredir bulunamıyorsa ve temsilcisi yoksa sulh hâkimi terekenin defterinin tutulmasına karar verir. Mirasçılardan veya ilgililerden biri ölüm tarihinden başlayarak bir ay içinde istemde bulunursa da aynı sonuç doğar.
Mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimseler, 645. maddeye göre ölüm tarihinden başlayarak üç aylık bakım ve geçim giderlerinin terekeden karşılanmasını isteyebilir. Mirası reddetme hakkı bulunan her mirasçı ise 619. madde uyarınca terekenin resmî defterinin tutulmasını, bir ay içinde sulh hâkiminden isteyebilir.
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetnamenin, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmesi, 595. madde gereğince zorunludur. Vasiyetnameyi düzenleyen veya muhafaza eden görevli ya da onu saklayan veya ölenin eşyası arasında bulan kimse, ölümü öğrenir öğrenmez bu görevi yerine getirmekle yükümlüdür; aksi hâlde doğacak zarardan sorumlu olur.
596. madde, vasiyetnamenin tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılıp ilgililere okunacağını düzenler. Bilinen mirasçılar ve diğer ilgililer, açılış sırasında hazır bulunmak üzere çağrılır.
Mirasçılık belgesi
Medeni Kanunun 598. maddesine göre başvuru üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir. Mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufta ise lehine tasarruf yapılan kişiye, tasarrufun bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmedikçe sulh mahkemesince bir belge verilir.
Kanunda mirasçılık belgesi için ayrıca bir başvuru süresi öngörülmemiştir; buna karşılık ret süresi belgenin alınıp alınmamasından bağımsız olarak işler. Belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir ve ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır.
Veraset ve intikal vergisi beyanı
Veraset ve İntikal Vergisi Kanununun 7. maddesi, veraset yoluyla mal edinenlerin edindikleri malları bir beyanname ile bildirmesini öngörür. 9. maddeye göre ölüm Türkiye’de gerçekleşmişse ve mükellefler Türkiye’deyse beyanname ölüm tarihini izleyen dört ay içinde verilir; mükellefler yabancı bir memlekette bulunuyorsa süre altı aydır. Ölümün yabancı bir memlekette gerçekleştiği durumlar için Kanun ayrıca altı, dört ve sekiz aylık süreler öngörmüştür.
Beyanname, 6. maddeye göre mirasbırakanın ikametgâhının bulunduğu yer vergi dairesine verilir. Verginin tutarı ve istisnalara ilişkin güncel rakamlar her yıl değişebildiğinden bu yazıda yer almaz; güncel tutarlar ilgili resmî kaynaktan öğrenilir.
Tapu, banka ve diğer işlemler için sıra
Mirasçıların mülkiyeti ölümle edinmesi, Medeni Kanunun 705. maddesi uyarınca tescilden önce gerçekleşir; ancak malikin taşınmaz üzerinde tasarruf işlemleri yapabilmesi tapu kütüğüne tescile bağlıdır. Veraset ve İntikal Vergisi Kanununun 19. maddesine göre intikal eden taşınmaza isabet eden vergi tamamen ödenmedikçe taşınmazın devir ve ferağı yapılamaz ve üzerinde başka bir ayni hak kurulamaz.
Bankalar, sigorta şirketleri ve benzeri kurumlar kendi iç işleyişlerine göre ek belge isteyebilir; hangi belgenin aranacağı ilgili kurumun uygulamasına bağlıdır. Genel olarak ilk üç aylık dönemde sırasıyla ret süresi, vasiyetname teslimi, koruma önlemleri ve vergi beyanı gibi süreye bağlı başlıklar gözden geçirilir; paylaşma ise Kanunun 642. maddesi uyarınca mirasçılardan her biri tarafından her zaman istenebilir.
Aydın'da yargı yeri
Mirasçılık belgesi noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınır; miras taksimi ve ortaklığın giderilmesi davaları taşınmazın bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinde görülür. Tapu işlemleri taşınmazın bağlı olduğu tapu müdürlüğünde yapılır. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.