Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Bilirkişiye ne zaman başvurulur?
Ceza Muhakemesi Kanununun 63. maddesine göre çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına, resen ya da Cumhuriyet savcısının, katılanın, vekilinin, şüphelinin veya sanığın, müdafiinin veya kanunî temsilcinin istemi üzerine karar verilebilir. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı da bu yetkileri kullanabilir. Bilirkişi atanması ve sayısının birden çok olarak belirlenmesi hâkim veya mahkemeye aittir.
Kanun bir sınır da koyar. Genel bilgiyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukukî bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz. Hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir bilgi alanına sahip olduklarını belgelendirmedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez (CMK m.63/1).
Bilirkişi kimlerden seçilir?
Bilirkişiler, bölge adliye mahkemelerinin yargı çevreleri esas alınarak bilirkişilik bölge kurulu tarafından hazırlanan listede yer alan kişiler arasından seçilir. Listede ilgili alanda bilirkişi bulunmaması hâlinde diğer bölge listelerinden, orada da bulunmaması hâlinde şartları taşımak kaydıyla listelerin dışından bilirkişi görevlendirilebilir. Kanunların belirli konularda görevlendirdiği resmî bilirkişiler öncelikle atanır (CMK m.64).
Listelere kaydedilen bilirkişiler yemin ederler. Listelerde yer almayan bilirkişiler ise görevlendirildiklerinde kendilerini atayan merci huzurunda yemin eder (CMK m.64/5-6).
Görevlendirme, rapor ve ücret
Bilirkişi incelemesi yaptırılmasına ilişkin kararda cevaplandırılması özel veya teknik bilgiyi gerektiren sorularla inceleme konusu ve görevin yerine getirileceği süre belirtilir. Bu süre işin niteliğine göre üç ayı geçemez; özel sebepler zorunlu kıldığında, bilirkişinin istemi üzerine, atayan merciin gerekçeli kararıyla en çok üç ay daha uzatılabilir (CMK m.66/1).
İncelemeler sona erdiğinde bilirkişi yaptığı işlemleri ve vardığı sonuçları açıklayan bir raporu imzalayıp ilgili mercie verir. Birden çok bilirkişi değişik görüşleri yansıtmışsa bu durumu gerekçeleriyle birlikte rapora yazar (CMK m.67/1-2). Bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukukî nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz (CMK m.67/3).
Belirlenen süre içinde raporunu vermeyen bilirkişi hemen değiştirilebilir. Bu durumda bilirkişi, o ana kadar yaptığı işlemleri açıklayan bir rapor sunar ve görevi sebebiyle kendisine teslim edilmiş olan eşya ve belgeleri hemen geri verir (CMK m.66/2). Usulünce çağrıldığı hâlde gelmeyen veya gelip de yeminden, oy ve görüş bildirmekten çekinen bilirkişiler hakkında durum bilirkişilik bölge kuruluna bildirilir (CMK m.71).
Bilirkişiye, harcadığı emek ve mesaiyle orantılı bir ücret ile inceleme, ulaşım, konaklama ve diğer giderleri ödenir. Bu konuda Adalet Bakanlığı tarafından çıkarılan ve her yıl güncellenen tarife esas alınır (CMK m.72). Güncel tutarlar bu tarifeden öğrenilir.
Bilirkişi, görevini kendisini atamış olan merci ile ilişki içinde yerine getirir; gerektiğinde bu mercie incelemelerindeki gelişmeler hakkında bilgi verir. İlgililer de merciinden, incelemeler yapılırken bilirkişiye teknik nitelikte bilgiler verebilecek kişilerin dinlenmesini isteyebilir (CMK m.66/3, 5).
Rapora itiraz ve yeni inceleme istemi
Rapor örnekleri, duruşma sırasında taraflara doğrudan verilebileceği gibi, iadeli taahhütlü mektupla da gönderilebilir (CMK m.67/4). Bilirkişi incelemeleri tamamlandığında, yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazların bildirilmesi için istemde bulunabilmelerini sağlamak üzere Cumhuriyet savcısına, katılana, vekiline, şüpheliye veya sanığa, müdafiine veya kanunî temsilciye süre verilir. Bu kişilerin istemleri reddedildiğinde üç gün içinde bu hususta gerekçeli bir karar verilir (CMK m.67/5).
Kanun, itiraz için sabit bir gün sayısı belirtmez; sürenin belirlenmesi mahkemeye bırakılmıştır. Bu nedenle verilen sürenin ve tebliğ tarihinin tutanaktan veya tebligat evrakından kontrol edilmesi önemlidir.
Bilimsel mütalaa ve duruşmada dinleme
Taraflar, yargılama konusu olayla ilgili olarak veya bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da bilirkişi raporu hakkında, alanında bilgi sahibi bir kişiden bilimsel mütalaa alabilirler. Yalnızca bu nedenle ayrıca süre istenemez (CMK m.67/6).
Mahkeme her zaman bilirkişinin duruşmada dinlenmesine karar verebileceği gibi, ilgililerden birinin istemesi hâlinde de açıklamalarda bulunmak üzere bilirkişiyi duruşmaya çağırabilir. Bilimsel mütalaa hazırlayan kişinin duruşmada dinlenmesi için de aynı hükümler uygulanır (CMK m.68).
Bilirkişinin reddi ve raporun değeri
Hâkimin reddini gerektiren sebepler bilirkişi hakkında da geçerlidir. Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci ret hakkını kullanabilir. Atanan bilirkişinin adı ve soyadı, engel sebepler olmadıkça ret hakkına sahip olanlara bildirilir. Ret istemini davayı görmekte olan hâkim veya mahkeme inceler; soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısınca kabul edilmeyen ret istemi sulh ceza hâkimince incelenir. Reddi isteyen, nedenini dayandığı olguları göstererek açıklamakla yükümlüdür (CMK m.69).
Hâkim, kararını duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırır ve bu delilleri vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir eder (CMK m.217/1). Bu metin genel bilgi niteliğindedir; belirli bir raporun değeri dosyadaki diğer delillerle birlikte mahkemece değerlendirilir.
Aydın'da yargı yeri
Soruşturma, ilgili adliyedeki Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülür; ceza davaları asliye ceza veya ağır ceza mahkemelerinde görülür. Aydın, Nazilli ve Söke adliyelerinde ağır ceza mahkemesi bulunur. Aydın Adliyesi'nde adli sicil şefliği ve denetimli serbestlik müdürlüğü de yer alır. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.