Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Soruşturmanın tanımı
Kanuna göre soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir (CMK m.2). Ceza Muhakemesi Kanunu bu evreyi kovuşturma aşamasından ayırır. Kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar ve hükmün kesinleşmesine kadar sürer.
Bu aşamanın amacı, kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunup bulunmadığının belirlenmesidir. Süreç, delillerin toplanması ve korunmasına dayanır.
Süreci kim yürütür?
Soruşturmayı Cumhuriyet savcısı yönetir. Savcı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez, kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar. Delilleri, emrindeki adli kolluk görevlileri aracılığıyla toplar ve muhafaza altına alır (CMK m.160).
Savcı, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delillerin tümünü araştırır. Bu ilke, soruşturmanın tarafsız yürütülmesinin temelidir.
Suçun öğrenilmesi
Soruşturma çoğunlukla bir ihbar veya şikâyetle başlar. Bazı suçlarda şikâyet aranırken, bazılarında savcı kendiliğinden harekete geçer. Suçüstü hâli ve kolluğun doğrudan tespiti de süreci başlatabilir.
Savcı, ihbar veya şikâyeti değerlendirdikten sonra soruşturma başlatır ya da takipsizlik kararı verir.
Başlıca işlemler
Soruşturma sırasında farklı araçlara başvurulabilir. Bunların bir kısmı delil toplamaya, bir kısmı kişi özgürlüğüne yönelik koruma tedbirlerine ilişkindir.
- Tanık ve mağdur beyanlarının alınması
- Şüphelinin ifadesinin alınması
- Keşif, bilirkişi incelemesi ve belge toplanması
- Arama ve elkoyma gibi koruma tedbirleri
- Yakalama ve gözaltı
Yakalama ve gözaltı
Yakalama ve gözaltı, kişi özgürlüğüne müdahale eden tedbirlerdir ve kanunda sıkı koşullara bağlanmıştır. Kanunun 91. maddesine göre gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir.
Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç bu süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; sorguda müdafi de hazır bulunur. Yakalama ve gözaltı işlemlerine karşı yakalanan kişi, müdafii veya yakınları, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir (CMK m.91).
Soruşturmanın sona ermesi
Toplanan deliller sonunda iki sonuç ortaya çıkabilir. Yeterli şüphe varsa savcı iddianame düzenler ve kamu davası açar. Yeterli şüphe yoksa kovuşturmaya yer olmadığına dair karar, yani takipsizlik kararı verir.
İddianame, görevli mahkemeye sunulur. Mahkeme iddianameyi inceler ve kabul ederse soruşturma biter, kovuşturma başlar.
Takipsizlik kararı, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış şüpheliye bildirilir. Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.172-173).
Gizlilik kuralı
Soruşturma evresindeki işlemler kural olarak gizlidir. Bu kural, soruşturmanın selameti ve kişilerin haklarının korunması için konulmuştur. Gizliliğin kapsamı ve istisnaları kanunda düzenlenmiştir.
Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini alabilir. Bu yetki, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla ve yalnızca kanunda sayılan suçlara ilişkin soruşturmalarda kısıtlanabilir (CMK m.153).
Mağdur ve şikâyetçinin konumu
Suçtan zarar gören kişi, soruşturmada mağdur veya şikâyetçi olarak yer alır. Mağdur, olayı anlatabilir ve delillerin toplanmasını isteyebilir. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz (TCK m.73).
Mağdur ve şikâyetçi, soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir; soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteyebilir (CMK m.234).
Yetkili makamlar
Soruşturma işlemlerini Cumhuriyet savcısı yürütür; davaya bakma yetkisi kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesine aittir (CMK m.12). Tutuklama gibi hâkim kararı gerektiren işlemler için soruşturma evresinde sulh ceza hâkimine başvurulur.
Savcı soruşturmayı yürütür; tutuklama gibi kişi özgürlüğüne müdahale eden kararlar ise hâkim tarafından verilir.
Delillerin toplanması
Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m.217). Kanuna aykırı olarak elde edilen delilin ortaya konulması istemi reddolunur (CMK m.206).
Çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin görüşünün alınmasına karar verilebilir (CMK m.63).
Soruşturmanın süresi
Soruşturmanın ne kadar süreceği, olayın niteliğine ve delillerin toplanma durumuna göre değişir.
Soruşturma evresinde tutuklu kalınabilecek süre kanunla sınırlıdır: Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, giren işlerde bir yılı geçemez; bazı suç gruplarında kanun daha uzun süre öngörür (CMK m.102/4).
Not
Mevzuat değişebilir; yazıdaki bilgiler yayın tarihi itibarıyla geneldir ve güncel kanun metniyle karşılaştırılmalıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; belirli bir dosya için görüş içermez.
Aydın'da yargı yeri
Soruşturma, ilgili adliyedeki Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülür; ceza davaları asliye ceza veya ağır ceza mahkemelerinde görülür. Aydın, Nazilli ve Söke adliyelerinde ağır ceza mahkemesi bulunur. Aydın Adliyesi'nde adli sicil şefliği ve denetimli serbestlik müdürlüğü de yer alır. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.