Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Evlilik birliğinin korunması ve hâkimin müdahalesi
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), evlilik devam ederken eşler arasında çıkan uyuşmazlıklar için hâkime başvuru yolu öngörür. TMK 195. maddeye göre evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilirler. Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, onları uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızası ile ilgili alanda görev yapan kişilerin yardımını isteyebilir. Gerektiği takdirde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır.
Bu yol, boşanma davasından farklıdır. Boşanma davası evliliği sona erdirmeyi hedeflerken evlilik birliğinin korunmasına yönelik başvurular, evlilik sürerken eşlerin parasal katkı, konut ve mal yönetimi gibi konulardaki durumunu düzenlemeyi amaçlar.
Ailenin geçimi için parasal katkı (TMK m.196)
TMK 196. maddeye göre eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler. Eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması, diğer eşin işinde karşılıksız çalışması katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır. Bu katkılar, geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir.
Uygulamada bu başvuru, birlikte yaşayan eşler arasında da yapılabilir. Kanun miktar belirtmediğinden katkının tutarı hâkimin takdirindedir ve bu yazıda herhangi bir rakam verilmemiştir.
Ayrı yaşama hakkı ve tedbirler (TMK m.197)
TMK 197. madde ayrı yaşamayı düzenler. Maddeye göre eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir. Birlikte yaşamaya ara verilmesi haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine birinin diğerine yapacağı parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve eşlerin mallarının yönetimine ilişkin önlemleri alır.
Maddenin üçüncü fıkrası, bir eşin haklı bir sebep olmaksızın diğerinin birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hâle gelmesi üzerine de bu istemlerde bulunabileceğini belirtir. Eşlerin ergin olmayan çocukları varsa hâkim, ana ve baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır. Yani ayrı yaşama, çocukların durumunu da etkileyen bir süreçtir.
Aile konutu ve diğer önlemler
Konut konusunda TMK 194. madde önemlidir. Maddeye göre eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz. Rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmadan kendisine rıza verilmeyen eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir. Aile konutu olarak özgülenen taşınmaz malın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir.
TMK 198. madde, eşlerden birinin birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmemesi hâlinde hâkimin onun borçlularına ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebileceğini düzenler. TMK 199. madde ise ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde, hâkimin belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılabileceğine karar verebileceğini belirtir; hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa durumun tapu kütüğüne şerh edilmesine resen karar verir.
Yetki, süre ve boşanma davasıyla ilişki
TMK 201. maddeye göre evlilik birliğinin korunmasına yönelik önlemler konusunda yetkili mahkeme, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir. Eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de önlem alınması isteminde bulunmuş ise yetkili mahkeme ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesidir. TMK 200. madde, koşullar değiştiğinde hâkimin eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapacağını veya sebebi sona ermişse alınan önlemi kaldıracağını belirtir.
Boşanma davası açıldıktan sonra ise TMK 169. madde uyarınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır. Dolayısıyla dava öncesinde TMK 195-199 kapsamındaki önlemler, dava açıldıktan sonra ise TMK 169 kapsamındaki geçici önlemler söz konusu olur. Hangi önlemin hangi dosyada hangi kapsamda verileceği, somut olayın verilerine ve hâkimin takdirine bağlıdır.
Aydın'da yargı yeri
Boşanma, velayet ve nafaka davaları aile mahkemesinde görülür; yetkili mahkeme kanundaki yetki kurallarına göre belirlenir. Aydın Adliyesi'nde aile mahkemeleri bulunur. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.