Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Anlaşmalı boşanmanın kanuni çerçevesi
Anlaşmalı boşanma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenmiştir. Kanun metnine göre evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu durumda tarafların ayrıca evlilik birliğinin sarsıldığını ayrıntılı biçimde ispat etmesi aranmaz; ancak boşanma kararı verilebilmesi için kanun birtakım şartlar öngörür.
Şartlardan ilki, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesidir. İkincisi, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında tarafların kabul edeceği düzenlemenin hâkim tarafından uygun bulunmasıdır. İşte bu düzenleme uygulamada “anlaşmalı boşanma protokolü” olarak adlandırılan belgedir. Kanun metninde “protokol” sözcüğü geçmez; ancak kanunun aradığı düzenleme uygulamada yazılı bir protokol biçiminde mahkemeye sunulur.
Protokolün bağlayıcılığı ve hâkimin rolü
TMK 166. maddenin üçüncü fıkrasına göre hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur. Dolayısıyla protokol, imzalanmakla tek başına kesin sonuç doğuran bir belge değildir; hâkimin denetimine tabidir.
TMK 184. maddenin beşinci bendi de aynı yönde bir kural içerir: Boşanma veya ayrılığın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar, hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz. Aynı maddeye göre tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz. Anlaşmalı boşanmada ise üçüncü fıkradaki ifadeyle, ikrarların hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz; yani tarafların ortak iradesi bu yolda esas alınır, fakat çocukların menfaati gibi konularda hâkimin değerlendirme yetkisi saklı kalır.
Çocuklara ilişkin başlıklar
Ortak çocuk bulunan evliliklerde protokolün çocuklara ilişkin bölümü kanunun doğrudan aradığı unsurlardandır. Genellikle şu konular düzenlenir: velayetin hangi ebeveyne bırakılacağı, velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin çocukla kişisel ilişkisinin nasıl kurulacağı ve çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katkının nasıl sağlanacağı.
TMK 182. madde, mahkemenin boşanma veya ayrılığa karar verirken ana ve babanın haklarını ve çocukla olan kişisel ilişkilerini düzenleyeceğini belirtir. Velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Bu eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. Protokoldeki kişisel ilişki düzeni (hafta sonu, bayram, yarıyıl ve yaz tatili gibi dönemler) taraflarca belirlenebilir; ancak son söz çocuğun menfaatini gözeten hâkimindir.
Mali sonuçlara ilişkin başlıklar
Protokolün ikinci ana bölümü boşanmanın mali sonuçlarıdır. Bunlar arasında genellikle şu başlıklar yer alır:
- Maddi ve manevi tazminat: TMK 174. madde, boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu tarafın maddi tazminat; kişilik hakkı saldırıya uğrayan tarafın ise manevi tazminat isteyebileceğini düzenler. Taraflar protokolde bu taleplerden vazgeçebilir ya da ödeme biçimini kararlaştırabilir.
- Yoksulluk nafakası: TMK 175. madde, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan nafaka isteyebileceğini belirtir. Maddi tazminat ve yoksulluk nafakasının toptan veya irat biçiminde ödenmesine karar verilebilir (TMK m.176).
- Mal rejiminin tasfiyesi: Mal rejimi sözleşmesi yapılmamışsa yasal rejim edinilmiş mallara katılma rejimidir (TMK m.202). Rejimin tasfiyesinde her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur (TMK m.236). Protokolde bu hesabın nasıl yapılacağı ya da tarafların karşılıklı olarak herhangi bir talepte bulunmayacağı yazılabilir.
- Aile konutu ve ortak eşyalar: Konutun kimde kalacağı, kira ilişkisinin nasıl devam edeceği ve ev eşyalarının paylaşımı da protokolün konuları arasındadır. Aile konutu için TMK 194. maddedeki koruma hükümleri ayrıca göz önünde tutulur.
Protokol hazırlanırken dikkat edilen noktalar
Protokolün açık, ölçülebilir ve uygulanabilir ifadelerle yazılması, sonradan çıkabilecek uyuşmazlıkları azaltır. Örneğin kişisel ilişki düzeninde gün ve saatlerin, ödeme yükümlülüklerinde ise ödeme tarihi ve yönteminin belirtilmesi yaygın bir yazım biçimidir. Para tutarları kişiye ve dosyaya göre değiştiğinden bu yazıda herhangi bir miktar verilmemiştir.
Tazminat ve nafaka gibi boşanmadan doğan dava hakları için TMK 178. madde, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğranacağını belirtir. Bu nedenle protokolün bu konulara ilişkin hükümlerinin kararla birlikte netleştirilmesi önemlidir. Ayrıca çocuk nafakası ve kişisel ilişki gibi çocuğa ilişkin hükümler, koşullar değiştiğinde hâkim tarafından yeniden değerlendirilebilir (TMK m.183). Bu nedenle protokolde çocuğa ilişkin düzenleme mutlak ve değiştirilemez bir anlaşma niteliği taşımaz.
Aydın'da yargı yeri
Boşanma, velayet ve nafaka davaları aile mahkemesinde görülür; yetkili mahkeme kanundaki yetki kurallarına göre belirlenir. Aydın Adliyesi'nde aile mahkemeleri bulunur. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.