Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; yayın tarihindeki bilgilere göre hazırlanmıştır, mevzuat değişebilir ve hukuki görüş niteliği taşımaz.
Harç ve gider avansı nedir?
Hukuk davası açılırken iki ayrı ödeme kalemi gündeme gelir: yargılama harçları ve gider avansı. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun (HMK) 120. maddesine göre davacı, yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı, dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.
Harç, devlete ödenen bir kamusal yükümlülüktür; gider avansı ise yargılama sırasında yapılacak masrafları, örneğin tebligat ve posta giderlerini karşılamak üzere mahkemeye yatırılan paradır. Gider avansı tarifesi HMK m.120 uyarınca her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılır; metne düşülen not, 24 Ekim 2023 tarihli ve 32349 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Hukuk Muhakemeleri Kanunu Gider Avansı Tarifesine atıf yapar.
Bu yazıda tutar ve oran verilmemiştir. Harçlara ilişkin güncel tutarlar harçlar mevzuatına göre belirlenir ve her yıl yeniden ilan edilir; gider avansı tutarları ise ilgili yılın tarifesinde yer alır. Güncel rakamlar için Resmî Gazete ve Adalet Bakanlığının duyuruları esas alınmalıdır.
Gider avansının dava şartı niteliği
HMK m.114, dava şartlarını sıralar. Bunlar arasında davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması da bulunur (m.114/1-g). Bu nedenle gider avansı yatırılmadan davanın esasına girilemez.
HMK m.115’e göre mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Dava şartı noksanlığı tespit edilirse dava usulden reddedilir; ancak noksanlığın giderilmesi mümkünse bunun tamamlanması için kesin süre verilir ve bu süre içinde giderilmezse dava usulden reddedilir.
Avansın yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde ise HMK m.120/2 uyarınca mahkemece bu eksikliğin tamamlanması için davacıya iki haftalık kesin süre verilir. Kesin sürenin geçirilmemesi önemlidir.
Yargılama giderleri nelerdir?
HMK m.323, yargılama giderlerini sayar. Bu giderler arasında başvurma, karar ve ilam harçları; dava nedeniyle yapılan tebliğ ve posta giderleri; dosya ve sair evrak giderleri; geçici hukuki koruma tedbirleri ve protesto, ihbar, ihtarname ve vekâletname düzenlenmesine ilişkin giderler; keşif giderleri; tanık ile bilirkişiye ödenen ücret ve giderler; resmî dairelerden alınan belgeler için ödenen harç, vergi ve ücretler ile vekille takip edilen davalarda kanun gereğince takdir olunan vekâlet ücreti yer alır.
Bu liste, davanın yalnızca başında ödenen tutarlardan ibaret olmadığını gösterir. Delil toplanması ve bilirkişi incelemesi gibi aşamalar da ek giderlere yol açabilir.
Delil avansı
Tarafların delil göstermesi hâlinde ayrı bir avans yükümlülüğü doğabilir. HMK m.324’e göre taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı, verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır. Taraflar birlikte aynı delilin ikamesini talep etmişlerse gereken gideri yarı yarıya avans olarak öderler. Taraflardan birisi avans yükümlülüğünü yerine getirmezse diğer taraf bu avansı yatırabilir; aksi hâlde talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır.
Bu hüküm, bilirkişi ve keşif gibi giderli delillerin zamanında avanslandırılmasının önemini gösterir. Kesin sürenin kaçırılması delilden vazgeçilmiş sayılması sonucunu doğurabilir.
Giderlerden kim sorumlu olur?
Yargılama giderleri sonuçta kimin üzerinde kalacağı hükümde belirlenir. HMK m.326’ya göre kanunda yazılı hâller dışında yargılama giderlerinin aleyhine hüküm verilen taraftan alınmasına karar verilir. Davada iki taraftan her biri kısmen haklı çıkarsa mahkeme yargılama giderlerini tarafların haklılık oranına göre paylaştırır; bu fıkra bakımından bazı dava türlerinde Anayasa Mahkemesi iptal kararları bulunduğundan güncel metne bakılmalıdır. Aleyhine hüküm verilenler birden fazla ise mahkeme giderleri bunlar arasında paylaştırabileceği gibi müteselsilen sorumlu tutulmalarına da karar verebilir.
HMK m.327, gereksiz yere davanın uzamasına veya gider yapılmasına sebebiyet vermiş olan tarafın, davada lehine karar verilmiş olsa bile karar ve ilam harcı dışında kalan yargılama giderlerinin tamamını veya bir kısmını ödemeye mahkûm edilebileceğini düzenler. Dava konusuz kaldığında giderler, davanın açıldığı tarihteki tarafların haklılık durumuna göre belirlenir (m.331).
Yargılama giderlerine mahkemece resen hükmedilir (m.332). Hükmün kesinleşmesinden sonra mahkeme kendiliğinden, yatırılan avansın kullanılmayan kısmının iadesine karar verir (m.333).
Ödeme gücü bulunmayanlar için adli yardım
HMK m.334 uyarınca kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir. Adli yardımın koşulları, kapsamı ve başvuru usulü Kanunun ilgili maddelerinde ayrıca düzenlenmiştir.
Bazı davalarda ise harç muafiyeti ayrıca öngörülebilir. Örneğin 6502 sayılı Kanunun 73. maddesine göre tüketici mahkemeleri nezdinde Bakanlık, tüketiciler ve tüketici örgütleri tarafından açılan davalar 492 sayılı Harçlar Kanununda düzenlenen harçlardan muaftır. Her dava türü için muafiyet olup olmadığı ilgili kanunda ayrıca araştırılmalıdır.
Aydın'da yargı yeri
Medeni hukuk uyuşmazlıkları, konusuna göre sulh hukuk, asliye hukuk veya tüketici mahkemesinde görülür; icra işlemleri icra müdürlüklerinde yürütülür. Aydın Adliyesi'nde icra müdürlüğü ve arabuluculuk bürosu bulunur. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.