Mülkiyet hakkının korunması, elatmanın önlenmesi, haksız zilyedin tazminat ve ürün sorumluluğu, paylı mülkiyette kullanım, zamanaşımı ve görevli mahkeme hakkında Medeni Kanun, Borçlar Kanunu ve HMK çerçevesinde genel bilgi.
Taşınmaz maliki, mülkiyet hakkına karşı yapılan haksız müdahalelerin önlenmesini isteyebilir. Medeni Kanuna göre malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir (TMK m.683). Haksız işgal nedeniyle malikin uğradığı kullanım kaybının giderilmesi için istenen bedel ise uygulamada ecrimisil olarak adlandırılır.
Medeni Kanun ve Borçlar Kanunu’nda ecrimisil adıyla ayrı bir madde bulunmaz; kavram, haksız işgal nedeniyle kullanım bedeli istemini ifade etmek üzere uygulamada kullanılır. Bu sayfa konuyu genel bilgi düzeyinde tanıtır. İşgalin haksız olup olmadığı, bedelin tutarı ve süreler her olayda tapu kaydına, işgalin niteliğine ve delillere göre belirlenir.
- Mülkiyet hakkı ve elatmanın önlenmesi (TMK m.683)
- Haksız zilyedin sorumluluğu: iyiniyetli ve iyiniyetli olmayan zilyet (TMK m.993-995)
- Ecrimisil: kavram ve dayanak
- Paylı mülkiyette kullanma ve giderler (TMK m.693-694)
- Zilyetliğin korunması davaları ve süre (TMK m.984)
- Zamanaşımı (TBK m.72, m.82, m.146)
- Görevli ve yetkili mahkeme (HMK m.2, m.4, m.12)
- Kamu taşınmazlarında özel hükümler
Tapu kaydı ve işgalin belirlenmesi
Taşınmazın maliki, işgal edilen bölümün sınırları ve işgalin başlangıç zamanı tapu kaydı, keşif ve fotoğraf gibi delillerle belirlenir.
Hukuki dayanağın değerlendirilmesi
İşgalcinin bir hakka dayanıp dayanmadığı (kira, ortaklık, izin gibi) araştırılır. Hakka dayalı bir kullanım varsa dava konusu farklılaşabilir.
Dava türünün seçilmesi
Elatmanın önlenmesi, istihkak veya tazminat istemi tek tek ya da birlikte ileri sürülebilir. Dava dilekçesinde talepler açıkça belirtilir.
Mahkemeye başvuru
Ayni haklara ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12). Kanunda aksine bir düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2).
Bilirkişi ve karar
Kullanım bedeli bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Mahkeme, elatmanın önlenmesine ve kullanım bedeline karar verebilir.
Mülkiyet hakkı ve elatmanın önlenmesi
Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir (TMK m.683).
Elatmanın önlenmesi davası, mülkiyet hakkına yapılan haksız müdahalenin sona erdirilmesini amaçlar. Taşınmaza yapılan yapı, geçiş veya kullanım gibi müdahaleler bu davanın konusu olabilir. Kanun bu dava için ayrı bir süre öngörmemiştir.
Ecrimisil kavramı
Ecrimisil, haksız işgal veya kullanım nedeniyle malikin uğradığı kullanım kaybının giderilmesi için istenen bedeldir. Kavram kanunda bu adla tanımlanmamıştır; mülkiyet hakkının korunması, zilyedin sorumluluğu ve haksız fiil ya da sebepsiz zenginleşme hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.
Ecrimisil istenebilmesi için taşınmazın haksız olarak işgal edilmesi veya kullanılması gerekir. İşgalin hakka dayanıp dayanmadığı, kira veya başka bir ilişkinin bulunup bulunmadığı ve işgalcinin iyiniyetli olup olmadığı olayın koşullarına göre belirlenir.
İyiniyetli ve iyiniyetli olmayan zilyet
Medeni Kanuna göre iyiniyetle zilyedi bulunduğu şeyi, karineyle mevcut hakkına uygun şekilde kullanan veya ondan yararlanan zilyet, o şeyi geri vermekle yükümlü olduğu kimseye karşı bu yüzden herhangi bir tazminat ödemek zorunda değildir (TMK m.993). İyiniyetli zilyet, zorunlu ve yararlı giderlerinin tazminini de isteyebilir (TMK m.994).
İyiniyetli olmayan zilyet ise geri vermekle yükümlü olduğu şeyi haksız alıkoymuş olması yüzünden hak sahibine verdiği zararlar ve elde ettiği veya elde etmeyi ihmal eylediği ürünler karşılığında tazminat ödemek zorundadır (TMK m.995). Bu nedenle ecrimisil taleplerinde işgalcinin iyiniyet durumu önemli bir değerlendirme konusudur.
Paylı mülkiyette kullanma
Paydaşlardan her biri, diğerlerinin hakları ile bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir ve onu kullanabilir. Uyuşmazlık hâlinde yararlanma ve kullanma şeklini hâkim belirler (TMK m.693). Paylı mülkiyetten doğan yönetim giderleri, vergiler ve diğer yükümlülükler aksi bulunmadıkça payları oranında karşılanır (TMK m.694).
Bu nedenle bir paydaşın paylı taşınmazı tek başına kullanması hâlinde, diğer paydaşların bu kullanım nedeniyle bir bedel isteyip isteyemeyeceği paydaşlar arasındaki kullanma düzenine ve olayın koşullarına göre ayrıca değerlendirilir.
Zilyetliğin korunması davaları
Zilyetliğin gasbı veya zilyetliğe saldırı hâlinde, taşınmaz üzerinde fiili hâkimiyeti bulunan kimse dava açabilir. Gasp veya saldırıdan dolayı dava hakkı, zilyedin fiili ve failini öğrenmesinden başlayarak iki ay ve her hâlde fiilin üzerinden bir yıl geçmekle düşer (TMK m.984).
Sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalar sulh hukuk mahkemesinin görevindedir (HMK m.4). Mülkiyete dayanan elatmanın önlenmesi davası ise farklı bir niteliktedir; bu iki yolun farkı dava dilekçesinde dayanılan hakka göre belirlenir.
Zamanaşımı
Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Haksız fiilden doğan tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m.72). Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı için de iki ve on yıllık süreler öngörülmüştür (TBK m.82).
Ecrimisil istemi bakımından hangi zamanaşımı süresinin uygulanacağı, istemin hukuki dayanağına ve yargı uygulamasına göre değerlendirilir. Bu nedenle geriye dönük bedel talep edilecekse süreler güncel mevzuat ve yargı uygulamasıyla birlikte incelenmelidir.
Görevli mahkeme ve kamu taşınmazları
Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12). Kanunda aksine bir düzenleme bulunmadıkça malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2).
Hazineye veya diğer kamu kurumlarına ait taşınmazların işgali hâlinde ise özel kanunlarda ayrı düzenlemeler bulunabilir. Kamu taşınmazlarında işgal bedeli, yetkili idarenin işlemi ve idari yargı yolu gibi konular özel mevzuata göre belirlenir.
Taşınmaza ilişkin davalar taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde görülür; tapu kayıtları tapu müdürlüklerinden öğrenilir. Aydın Adliyesi'nde arabuluculuk bürosu ve icra müdürlüğü bulunur. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.
Elatmanın önlenmesi davası için süre var mıdır?
Medeni Kanunun 683. maddesi elatmanın önlenmesi davası için ayrı bir süre öngörmez. Ancak zilyetliğe saldırıdan doğan dava hakkı, zilyedin fiili ve failini öğrenmesinden başlayarak iki ay ve her hâlde fiilin üzerinden bir yıl geçmekle düşer (TMK m.984).
Ecrimisil ve elatmanın önlenmesi birlikte istenebilir mi?
Haksız işgal bulunuyorsa malik hem işgalin sona erdirilmesini hem de geçmişe yönelik kullanım bedelini isteyebilir. Taleplerin dilekçede açıkça belirtilmesi gerekir.
İyiniyetli zilyetten ecrimisil istenebilir mi?
İyiniyetli zilyet, mevcut hakkına uygun şekilde kullandığı şeyi geri vermekle yükümlü olduğu kimseye karşı bu yüzden tazminat ödemek zorunda değildir (TMK m.993). İyiniyetli olmayan zilyet ise haksız alıkoymadan doğan zararlar ve elde ettiği ürünler karşılığında tazminat ödemekle yükümlüdür (TMK m.995).
Paydaş diğer paydaştan kullanım bedeli isteyebilir mi?
Paydaşlardan her biri, diğerlerinin hakları ile bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir. Uyuşmazlık hâlinde yararlanma ve kullanma şeklini hâkim belirler (TMK m.693). Kullanım bedeli talebinin koşulları somut olayda değerlendirilir.
Hangi mahkemede dava açılır?
Ayni haklara ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12). Sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ise sulh hukuk mahkemesinin görevindedir (HMK m.4).
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve belirli bir dosya için hukuki görüş içermez.