Çek, poliçe ve bonoya dayanan kambiyo takibinin işleyişi, ödeme emri, şikâyet ve itiraz süreleri ile ilgili genel bilgi.
Çek, poliçe ve emre muharrer senet (bono), kambiyo senedi olarak adlandırılır. İcra ve İflas Kanunu, alacağı bu senetlere dayanan alacaklı için genel ilamsız takipten farklı, daha kısa süreli bir takip yolu öngörür. Bu yolda ödeme emrine karşı verilecek itirazlar ve şikâyetler genel takipteki yedi günlük süreden farklı olarak, kanunda belirtilen sürelere tabidir. Bu nedenle senedin kambiyo senedi niteliği taşıyıp taşımadığı, takibin ilk ve en önemli sorusudur.
Bu sayfa kambiyo takibinin genel çerçevesini tanıtır; belirli bir senet veya olay hakkında değerlendirme içermez. Çek, poliçe ve bononun şekil şartları ilgili ticaret mevzuatında, takip usulü ise İcra ve İflas Kanunu’nun kambiyo senetlerine özgü hükümlerinde düzenlenmiştir. Mevzuat değişebileceğinden güncel metin mevzuat.gov.tr adresinden izlenmelidir.
- Kambiyo senedi kavramı ve takip hakkı (İİK m.167)
- Haciz yolu ve iflas yolu
- Ödeme emri ve beş günlük süre (İİK m.168)
- Şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz
- İcra mahkemesinin incelemesi (İİK m.169/a, 170, 170/a)
- Menfi tespit ve istirdat davası
Takip talebi
Alacaklı, genel takip talebindeki unsurlara ek olarak borçlusu iflasa tabi ise haciz veya iflas yollarından hangisini istediğini bildirir. Kambiyo senedinin aslı ve borçlu sayısı kadar tasdikli örneği talebe eklenir (İİK m.167).
İcra müdürünün incelemesi
İcra müdürü senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet sureti ile birlikte ödeme emri gönderir (İİK m.168).
Ödeme veya başvuru
Ödeme emrinde borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödenmesi ihtar edilir. Senedin kambiyo vasfı, imza veya borca itiraz için ise beş günlük süre öngörülür (İİK m.168).
İcra mahkemesinin incelemesi
Şikâyet ve itirazlar icra mahkemesine dilekçeyle bildirilir. Mahkeme, kanundaki usule göre inceleme yapar ve kararını verir (İİK m.169/a, 170).
Kesinleşme ve haciz
Süresinde şikâyet veya itiraz yapılmazsa ya da bunlar reddedilirse takip devam eder ve haciz işlemleri yürütülür. İtirazın kabulü hâlinde takip durur.
Kambiyo senedi nedir?
Kambiyo senetleri; çek, poliçe ve emre muharrer senetten (bono) oluşur. Bu senetler, kanunda aranan şekil unsurlarını taşıdıkları takdirde ticari hayatta ödeme ve kredi aracı olarak kullanılır. İcra ve İflas Kanunu, alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede dayanan alacaklıya, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile ya da borçlu iflasa tabi kişilerdendir ise iflas yolu ile takipte bulunma imkânı tanır (İİK m.167).
Şekil şartları ilgili ticaret mevzuatında düzenlenir. Bir belgenin kambiyo senedi sayılması için kanundaki zorunlu unsurları taşıması gerekir. Bu nedenle unsur eksikliği taşıyan bir belge, adi senet niteliğinde kalabilir ve kambiyo takibine konu edilemeyebilir. Böyle bir belgeye dayanan alacak genel takip veya dava yoluyla istenebilir.
Haciz yolu ve iflas yolu
Kambiyo senedine dayalı takip iki yolla yapılabilir. Haciz yolunda takip, borçlunun malvarlığına yönelik haciz işlemleriyle ilerler. İflas yolu ise yalnızca iflasa tabi borçlular için söz konusudur. Alacaklı takip talebinde, iflasa tabi borçlusu aleyhine bu yollardan hangisini istediğini bildirmek zorundadır. Talebe kambiyo senedinin aslı ve borçlu adedi kadar tasdikli örneği eklenir (İİK m.167).
İflas yolunda ödeme emrinde borcun beş gün içinde ödenmesi, itiraz ve şikâyetin beş gün içinde bildirilmesi ihtar edilir. Beş gün içinde borç ödenmez, itiraz veya şikâyet de yapılmazsa alacaklının ticaret mahkemesinden borçlunun iflasını talep edebileceği borçluya bildirilir (İİK m.171-173).
Ödeme emri ve beş günlük süre
İcra müdürü senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet sureti ile birlikte hemen bir ödeme emri gönderir. Haciz yolunda bu ödeme emrinde borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödenmesi ihtar edilir. Ayrıca senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığı iddiası, imzanın kendisine ait olmadığı iddiası ve borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazının sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirilmesi gerektiği yazılır (İİK m.168).
Genel ilamsız takipte itiraz süresi ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün iken (İİK m.62), kambiyo takibinde şikâyet ve itiraz için beş günlük süre geçerlidir. Süre kısa olduğundan ödeme emrinin tebliğ tarihi dikkatle kontrol edilmelidir. Genel takipteki itiraz hükümlerinden bazıları, kambiyo senetlerine özgü hükümlere aykırı olmadıkça kambiyo takibinde de uygulanır (İİK m.170/b).
Şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz
Kambiyo takibinde borçlunun başvurabileceği üç temel yol vardır. Birincisi şikâyettir: borçlu alacaklının kambiyo hükümlerine göre takip hakkı bulunmadığını, örneğin senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığını şikâyet yoluyla ileri sürebilir. İcra mahkemesi, süresinde yapılan şikâyet veya itiraz üzerine, senedin bu vasfı taşımadığı hususlarını resen de dikkate alıp takibi iptal edebilir (İİK m.170/a).
İkincisi imzaya itirazdır. Borçlu senetteki imzanın kendisine ait olmadığını dilekçeyle icra mahkemesine bildirir. Bu itiraz satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz, ancak mahkeme itirazı ciddi görürse takibi geçici olarak durdurabilir (İİK m.170). Üçüncüsü borca itirazdır: borçlu olmadığını, borcun itfa edildiğini, mehil verildiğini veya zamanaşımına uğradığını icra mahkemesine bildirir (İİK m.169). Mahkeme tarafları en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır. İtirazın kabulü için borcun olmadığının veya itfa ya da imha edildiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı gerekir (İİK m.169/a).
İcra mahkemesi kararı ve sonuçları
İtirazın kabulü kararıyla takip durur ve alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır. İmza itirazının reddi hâlinde borçlu, kanunda öngörülen inkâr tazminatı ve para cezasıyla karşılaşabilir. Öte yandan itirazın kabulü hâlinde, senedi takibe koymada kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı da tazminata mahkûm edilebilir (İİK m.169/a, 170). Tazminat ve para cezalarının miktarı kanunda belirlenmiştir ve bu sayfada rakam verilmemektedir.
İtirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması icra işlemlerini durdurmaz. Borçlu kanunda belirtilen teminatı gösterirse icra durur (İİK m.169/a). Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa hükmedilen tazminat ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar ertelenir.
Teminat senedi ve bedelsizlik iddiası
Kambiyo senetleri çoğu zaman bir temel ilişkiye dayanır. Senedin bir borcun teminatı olarak verildiği veya karşılığında bir edim alınmadığı yönündeki iddialar, takip hukukunda kambiyo senedinin şekli ile temel ilişkinin ayrı değerlendirilmesini gerektirir. İcra mahkemesinin inceleme alanı kanunla sınırlıdır; borcun bulunmadığının ispatı için kanun resmî veya imzası ikrar edilmiş belge arar (İİK m.169/a). Daha geniş delil değerlendirmesini gerektiren iddialar genel mahkemede açılacak davada ele alınır.
Bu nedenle borçlu, kanundaki kısa sürelere ve ispat koşullarına uygun hareket edemezse sonradan menfi tespit davası yoluna gidebilir. Alacaklı da itirazın kabulü hâlinde genel hükümlere göre dava açma hakkını saklı tutar.
Menfi tespit ve istirdat davası
Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir (İİK m.72). Takipten önce açılan davada mahkeme, talep üzerine ve kanunda belirtilen teminat karşılığında takibin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. Takipten sonra açılan davada ise tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez; ancak icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi istenebilir.
Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olması yüzünden borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde genel hükümlere göre paranın geri alınmasını isteyebilir (İİK m.72). Bu konu ayrı bir sayfada ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Medeni hukuk uyuşmazlıkları, konusuna göre sulh hukuk, asliye hukuk veya tüketici mahkemesinde görülür; icra işlemleri icra müdürlüklerinde yürütülür. Aydın Adliyesi'nde icra müdürlüğü ve arabuluculuk bürosu bulunur. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.
Kambiyo takibinde itiraz ve şikâyet süresi nedir?
İİK m.168’e göre ödeme emrinde, senedin kambiyo senedi vasfında olmadığı, imzanın kendisine ait olmadığı veya borçlu olmadığı gibi iddialar için beş gün içinde icra mahkemesine başvurulması ihtar edilir.
Teminat senedi kambiyo takibine konulabilir mi?
Takibe konu belge kambiyo senedi niteliğini taşıyorsa alacaklı kambiyo yoluna başvurabilir. Senedin teminat amacıyla verildiği, borcun bulunmadığı gibi iddialar borçlunun itiraz ve dava yollarında değerlendirilir. Bu iddiaların ispatı belgelere ve olayın durumuna bağlıdır.
İmza inkârı nasıl incelenir?
Borçlu, senetteki imzanın kendisine ait olmadığını beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirir (İİK m.168, 170). İcra mahkemesi imza incelemesi yaparak karar verir. Kanun, haksız imza inkârı ve kötü niyetli takip hâllerinde tazminat ve para cezası öngörür.
İtiraz takibi durdurur mu?
Borca itiraz ve imzaya itiraz, satıştan başka icra takip işlemlerini kendiliğinden durdurmaz (İİK m.169, 170). İcra mahkemesi, kanundaki şartlar varsa takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir.
Çekin ibraz süresi ve karşılıksız çek konusu nerede düzenlenir?
Çekle ilgili şekil, ibraz ve sorumluluk kuralları ilgili ticaret mevzuatında ve çek hakkındaki özel kanunda düzenlenmiştir. Bu sayfada süre ve madde belirtilmemekte, güncel metnin kanundan okunması gerekmektedir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve belirli bir dosya için hukuki görüş içermez.