İhtiyati Haciz ve İhtiyati Tedbir: Geçici Hukuki Korumalarİhtiyati Haciz ve İhtiyati Tedbir: Geçici Hukuki Korumalar

Geçici hukuki koruma kavramı

Geçici hukuki korumalar, asıl davanın veya icra takibinin sonuçlanmasını beklemeden hakkın korunmasını amaçlar. Bu yollar hakkın esasını kesin olarak belirlemez; yalnızca talep edenin durumunun beklerken kötüleşmesini önlemeye yöneliktir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma taleplerinin basit yargılama usulüne tabi olduğunu belirtir (HMK m.316). İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi kararları ile belirli tedbir ve haciz kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (HMK m.341).

İhtiyati haciz şartları

Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz malları ile alacak ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir (İİK m.257). Vadesi gelmemiş borçlarda ihtiyati haciz ancak kanunda sayılan hâllerde istenebilir: borçlunun belirli bir yerleşim yerinin bulunmaması veya borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya ya da kendisi kaçmaya hazırlanması veya alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunması bunlardandır.

İhtiyati haciz kararı yetkili mahkeme tarafından verilir. Alacaklı alacağı ve gerektiğinde haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller göstermek zorundadır. Mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir (İİK m.258). Karar, alacaklıyı ve borçluyu, haczin dayandığı belgeleri, haciz sebebini, haczolunacak şeyleri ve alacaklının zararı tazminle yükümlü olduğunu gösterir (İİK m.260).

İhtiyati hacizde teminat, infaz ve tamamlayıcı süreler

İhtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıktığı takdirde borçlunun ve üçüncü şahsın uğrayacakları zararlardan sorumludur ve teminat vermek zorundadır; alacak bir ilama dayanıyorsa teminat aranmaz. Tazminat davası ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir (İİK m.259). Alacaklı, ihtiyati haciz kararının verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararın infazını icra dairesinden istemek zorundadır; aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar (İİK m.261).

Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından veya haciz gıyabında yapılmışsa tutanağın kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunmak veya dava açmak zorundadır. Borçlunun ödeme emrine itirazı hâlinde alacaklı, tebliğden itibaren yedi gün içinde itirazın kaldırılmasını istemek veya dava açmak zorundadır. Alacaklı bu süreleri geçirir veya davasından ya da takip talebinden vazgeçerse ihtiyati haciz hükümsüz kalır. Borçlu süresinde itiraz etmez, itirazı kesin olarak kaldırılır veya iptal edilirse ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür (İİK m.264).

İhtiyati hacze itiraz ve haczin kaldırılması

Kendisi dinlenmeden ihtiyati haciz kararı verilen borçlu, haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı, huzuruyla yapılan hacizlerde haczin uygulanmasından, aksi hâlde haciz tutanağının tebliğinden itibaren yedi gün içinde mahkemeye itiraz edebilir. Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler de ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde itiraz edebilir (İİK m.265). İtiraz üzerine verilen karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir; bu başvuru ihtiyati haciz kararının icrasını durdurmaz.

Borçlu, para veya mahkemece kabul edilecek rehin ya da esham yahut tahvilat depo etmek veya taşınmaz rehin ya da muteber bir banka kefaleti göstermek şartıyla ihtiyati haczin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir (İİK m.266). İhtiyati haciz diğer rüçhan hakkı vermez (İİK m.268).

İhtiyati tedbirin şartları

Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın ya da ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir (HMK m.389). Tedbir talep eden, dilekçesinde tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden kendisinin haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır. Hakların derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir (HMK m.390).

Mahkeme, tedbire konu mal veya hakkın muhafaza altına alınması, yediemine tevdii ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi sakıncayı ortadan kaldıracak her türlü tedbire karar verebilir (HMK m.391). Talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacağı zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır; talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa mahkeme, gerekçesini açıkça belirtmek şartıyla teminat alınmamasına da karar verebilir (HMK m.392).

Tedbirin uygulanması, itiraz ve tamamlayıcı işlemler

İhtiyati tedbir kararının uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmek zorundadır; aksi hâlde tedbir kararı kendiliğinden kalkar (HMK m.393). Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbir kararlarına, tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata ilişkin olarak, tedbirin uygulanmasından veya tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz edilebilir. Aksine karar verilmedikçe itiraz icrayı durdurmaz (HMK m.394). Aleyhine tedbir kararı verilen kişi, mahkemece kabul edilecek teminatı gösterirse tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına karar verilebilir (HMK m.395).

Tedbir kararı dava açılmasından önce verilmişse, tedbir talep eden kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.397). Tedbir kararına aykırı davranan kimse için kanun disiplin hapsi öngörmüştür (HMK m.398).

Haksız tedbir ve tazminat

Lehine ihtiyati tedbir kararı verilen taraf, tedbir talebinde bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılırsa veya tedbir kararı kendiliğinden kalkar ya da itiraz üzerine kaldırılırsa, haksız ihtiyati tedbir nedeniyle uğranılan zararı tazminle yükümlüdür. Tazminat davası esas hakkındaki davanın karara bağlandığı mahkemede açılır ve açma hakkı, hükmün kesinleşmesinden veya tedbir kararının kalkmasından itibaren bir yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar (HMK m.399).

İhtiyati hacizde de benzer bir sorumluluk bulunur: haciz isteyen alacaklı hacizde haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü şahsın zararlarından sorumludur (İİK m.259). Bu sebeple geçici hukuki korumalar kullanılmadan önce talebin dayanakları ve olası sonuçları dikkatle değerlendirilmelidir.