Hukuk davasının dava şartları, dilekçeler, ön inceleme, tahkikat, hüküm ve kanun yolları aşamaları ile yazılı ve basit yargılama usullerinin farkları hakkında genel bilgi.
Hukuk davaları Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (6100) düzenlenen usule göre görülür. Kanun iki ana yargılama usulü öngörür: yazılı yargılama usulü ve basit yargılama usulü. Yazılı yargılama usulü genel usuldür; basit yargılama usulü ise kanunda sayılan dava ve işlerde uygulanır ve süreler ile aşamalar bakımından daha kısa bir akış sunar. Basit yargılama usulünde hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır (HMK m.322).
Bu sayfa hukuk davasının aşamalarını genel çerçevede tanıtır. Somut bir davada süreler, delil durumu ve mahkemenin takdiri farklılık gösterebilir. Kanun metni zaman zaman değiştirildiğinden güncel hâl mevzuat.gov.tr adresinden kontrol edilmelidir. Harç, gider avansı ve kesinlik sınırı gibi dönemsel tutarlar için ilgili resmî kaynağa bakılmalıdır.
- Dava şartları ve ilk itirazlar (HMK m.114-117)
- Dilekçeler aşaması
- Ön inceleme
- Tahkikat, delil ve bilirkişi
- Duruşmalar ve hüküm
- Basit yargılama usulü (HMK m.316-322)
- İstinaf ve temyiz
- Yargılama giderleri ve elektronik ortamda katılım
Dava dilekçesi
Dava, HMK m.119’daki unsurları taşıyan bir dilekçeyle açılır ve dilekçenin kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m.118). Harç ve gider avansı dava açılırken yatırılır (HMK m.120).
Cevap dilekçesi
Dava dilekçesi davalıya tebliğ edilir. Cevap süresi tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.122, 127).
Cevaba cevap ve ikinci cevap
Yazılı yargılama usulünde davacı ve davalı, tebliğden itibaren iki hafta içinde cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verebilir (HMK m.136). Basit yargılamada bu dilekçeler verilemez (HMK m.317).
Ön inceleme
Mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar ve tarafları sulh veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m.137).
Tahkikat ve sözlü yargılama
Deliller ikame edilir ve incelenir. Tahkikat bitince sözlü yargılama yapılır ve mahkeme hükmünü verir (HMK m.146, 147, 294).
Kanun yolları
Hükme karşı kanunda öngörülen hâllerde istinaf, ardından temyiz yoluna başvurulabilir. Süre tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m.345, 361).
Dava şartları ve ilk itirazlar
Mahkemenin esasa girebilmesi için dava şartlarının bulunması gerekir. Dava şartları arasında Türk mahkemelerinin yargı hakkı, yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli olması, tarafların taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, vekil aracılığıyla takip edilen davalarda usulüne uygun vekâletname, davacının yatırması gereken gider avansı, davacının hukuki yararı ve aynı davanın daha önce açılmamış ve kesin hükme bağlanmamış olması sayılmıştır (HMK m.114). Mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Noksanlık giderilebilir nitelikteyse kesin süre verir; giderilmezse davayı usulden reddeder (HMK m.115).
İlk itirazlar ise kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ile uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazıdır (HMK m.116). İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez (HMK m.117).
Dilekçeler aşaması
Dava dilekçesinde mahkemenin adı, tarafların kimlik ve adres bilgileri, davanın konusu ve değeri, iddianın dayanağı vakıaların açık özeti, her vakıanın hangi delillerle ispat edileceği, hukuki sebepler ve açık bir talep sonucu bulunur (HMK m.119). Dilekçe davalıya tebliğ edilir ve davalıya iki hafta içinde cevap verebileceği bildirilir (HMK m.122). Cevap dilekçesinin içeriği de benzer biçimde düzenlenmiştir (HMK m.129).
Süresinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, davacının ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır (HMK m.128). Yazılı yargılama usulünde davacı cevaba cevap, davalı da ikinci cevap dilekçesi verebilir (HMK m.136). Taraflar iddia ve savunmalarını bu dilekçelerle serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir; dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia ve savunma genişletilemez veya değiştirilemez (HMK m.141). Islah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.
Ön inceleme
Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme bu aşamada dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını tam olarak belirler, tarafların delillerini sunması ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar. Taraflarca serbestçe tasarruf edilebilen davalarda tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m.137). Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez.
Ön inceleme duruşmasında hâkim, tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder ve bunlar tutanağa geçirilir; tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m.140). Davetiyede, tarafların dilekçelerinde gösterdikleri ancak sunmadıkları belgeleri iki haftalık kesin süre içinde sunmaları gerektiği, aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacakları ihtar edilir (HMK m.139). Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni duruşma günü verilebilir (HMK m.140).
Tahkikat, delil ve bilirkişi
Tahkikat aşamasında tarafların ileri sürdükleri iddia ve savunmalar birlikte incelenir (HMK m.143). Taraflar kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler; ancak delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme izin verebilir (HMK m.145). İspat yükü kural olarak iddia edilen vakıadan lehine hak çıkaran taraftadır (HMK m.190).
Mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir (HMK m.266). Her taraf, ikamesini talep ettiği delil için mahkemenin belirlediği avansı kesin süre içinde yatırmak zorundadır; aksi hâlde talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m.324). Mahkeme tarafların davanın muhakeme ve hüküm için yeterince aydınlandığını anlarsa tahkikatın bittiğini bildirir (HMK m.146).
Duruşmalar, hüküm ve yokluk hâli
Taraflar ön inceleme aşaması tamamlandıktan sonra tahkikat ve sözlü yargılama için duruşmaya davet edilir. Davetiyede geçerli özrü olmadan gelmeyen tarafın yokluğunda duruşmaya devam edileceği ve yapılan işlemlere itiraz edilemeyeceği bildirilir (HMK m.147). Usulüne uygun davet edilmiş tarafların duruşmaya gelmemesi hâlinde dosya işlemden kaldırılabilir (HMK m.150). Mahkeme talep üzerine, ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulunulan yerden duruşmaya katılmaya izin verebilir (HMK m.149).
Mahkeme usule veya esasa ilişkin bir nihai kararla davayı sona erdirir. Uyuşmazlığın esası hakkında verilen nihai karar hükümdür. Hüküm yargılamanın sona erdiği duruşmada verilir ve tefhim olunur; zorunlu nedenlerle yalnızca hüküm sonucu tefhim edilmişse gerekçeli kararın tefhim tarihinden itibaren bir ay içinde yazılması gerekir (HMK m.294). Hükmün kapsamı HMK m.297’de sayılmıştır.
Basit yargılama usulü
Basit yargılama usulü; sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işlerde, ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma taleplerinde, nafaka, velayet ve vesayete ilişkin dava ve işlerde, hizmet ilişkisinden doğan davalarda ve kanunda sayılan diğer hâllerde uygulanır (HMK m.316). Dava ve cevap dilekçesi verilir; cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilemez (HMK m.317). Taraflar dilekçeleriyle birlikte tüm delillerini bildirmek ve ellerindeki delilleri eklemek zorundadır (HMK m.318).
Mahkeme mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya çağırmadan dosya üzerinden karar verir. Duruşma gerekirse ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında taraflar dinlenir ve uyuşmazlık konuları tespit edilir. Tahkikat işlemleri, bu ilk duruşma hariç, iki duruşmada tamamlanır ve duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olamaz; zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun süre belirleyebilir (HMK m.320). Tahkikat bittikten sonra mahkeme kararını tefhim eder (HMK m.321).
İstinaf, temyiz ve yargılama giderleri
İlk derece mahkemesinin nihai kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Kanunda belirlenen parasal sınırı geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlar kesindir; manevi tazminat davalarında ise miktara bakılmaksızın istinaf yoluna gidilebilir (HMK m.341). İstinaf yoluna başvuru süresi ilamın tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.345). Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin temyizi kabil nihai kararlarına karşı da tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir (HMK m.361).
Yargılama giderleri; başvurma, karar ve ilam harçlarını, tebliğ ve posta giderlerini, keşif giderlerini, tanık ve bilirkişi ücret ve giderlerini ve diğer sayılan kalemleri kapsar (HMK m.323). Kanunda yazılı hâller dışında yargılama giderleri aleyhine hüküm verilen taraftan alınır; taraflar kısmen haklı çıkarsa giderler haklılık oranına göre paylaştırılır (HMK m.326). Harç ve gider avansının güncel tutarları resmî kaynaklardan öğrenilmelidir.
Medeni hukuk uyuşmazlıkları, konusuna göre sulh hukuk, asliye hukuk veya tüketici mahkemesinde görülür; icra işlemleri icra müdürlüklerinde yürütülür. Aydın Adliyesi'nde icra müdürlüğü ve arabuluculuk bürosu bulunur. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.
Cevap süresi ne kadardır?
Cevap dilekçesini verme süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127). Yazılı yargılamada ek süre en çok bir ay, basit yargılamada en çok iki hafta olabilir ve bu ek süre bir defaya mahsus verilir (HMK m.127, 317).
Duruşmalar arasındaki süre için sınır var mı?
7589 sayılı Kanunla HMK m.147’ye eklenen fıkraya göre yazılı yargılamada duruşmalar arasındaki süre üç aydan uzun olamaz. Bilirkişi incelemesinin uzaması gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun süre belirleyebilir. Basit yargılamada duruşmalar arası süre kural olarak bir ayı geçemez (HMK m.320).
Bilirkişi raporuna itiraz edilebilir mi?
Taraflar rapor kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde eksiklerin tamamlanmasını, açıklama yapılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını talep edebilir (HMK m.281). Hâkim, bilirkişinin görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (HMK m.282).
İstinaf yoluna her kararda başvurulabilir mi?
Nihai kararlara karşı istinaf yoluna başvurulabilir; ancak kanunda belirlenen parasal sınırı geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlar kesindir (HMK m.341). Güncel sınır resmî kaynaktan öğrenilmelidir.
Dava tarihi neden önemlidir?
Dava dilekçesinin kaydedildiği tarih davanın açıldığı tarihtir (HMK m.118). Alacaklının dava açması zamanaşımını keser (TBK m.154); bu nedenle dava tarihi süreler bakımından önem taşır.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve belirli bir dosya için hukuki görüş içermez.