İş Kazası ve Meslek Hastalığı: SGK İşlemleri ve Tazminat Hukuku Çerçevesiİş Kazası ve Meslek Hastalığı: SGK İşlemleri ve Tazminat Hukuku Çerçevesi

Sosyal güvenlik hukuku ve borçlar hukuku

İş kazası veya meslek hastalığı yaşayan çalışan bakımından iki ayrı hukuki alan devreye girer. Birincisi sosyal güvenlik hukukudur. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, iş kazası ve meslek hastalığı kavramlarını tanımlar, bildirim yükümlülüklerini belirler ve sigortalıya ya da hak sahiplerine sağlanacak hakları düzenler. Bu hakların kapsamı ve şartları için kanunun ve ilgili yönetmeliklerin güncel metni esas alınmalıdır.

İkincisi borçlar hukuku yönüdür. Sosyal güvenlik ödemeleri zararın tamamını karşılamayabilir. İşverenin sorumluluğu söz konusu olduğunda, ödenmeyen kısım bakımından Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır. Bu iki alan birbirinden bağımsız değildir; sosyal güvenlik ödemelerinin tazminata etkisi TBK m.55’te düzenlenmiştir.

İşverenin koruma ve önlem alma borcu

TBK m.417’nin ilk fıkrası, işverenin hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermekle yükümlü olduğunu belirtir. İkinci fıkra ise işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almayı, araç ve gereçleri noksansız bulundurmayı işverene yükler. İşçiler de iş sağlığı ve güvenliği konusunda alınan her türlü önleme uymakla yükümlüdür.

İşverenin bu hükümler dâhil kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir (m.417/3). Borcun gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür (TBK m.112).

Maddi tazminat kalemleri

Bedensel zararlar TBK m.54’te özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar olarak sayılmıştır. Ölüm hâlinde uğranılan zararlar ise cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar ve ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin kayıplarıdır (m.53).

Destekten yoksun kalma zararları ile bedensel zararlar, TBK hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır; hesaplanan tazminat, miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesi ile artırılamaz veya azaltılamaz (m.55). Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler (m.51). Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (m.52).

Manevi tazminat

Bedensel bütünlüğün zedelenmesi hâlinde hâkim, olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde zarar görenin veya ölenin yakınlarına da manevi tazminat ödenmesine karar verilebilir (TBK m.56). Kişilik hakkının zedelenmesi hâlinde ise zarar gören, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat isteyebilir; hâkim bunun yerine veya buna ek olarak başka bir giderim biçimi kararlaştırabilir (m.58).

Manevi tazminatın miktarı olayın özelliklerine göre hâkimce belirlenir. Bu nedenle genel bir tutar veya aralık belirtmek mümkün değildir.

Sosyal güvenlik ödemeleri ve rücu

TBK m.55 uyarınca kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler, destekten yoksun kalma ve bedensel zararların belirlenmesinde gözetilemez; zarar veya tazminattan indirilemez. Bu hüküm, ödemelerin tazminattan düşülüp düşülmeyeceği konusunda ölçüt getirir.

Maddeye 2026 yılında eklenen fıkralar, çalışma gücü kayıpları ile destekten yoksun kalma zararlarında kanuni faizin başlangıcı ve ifa amacıyla ödenen bedelin mahsubu konularında ayrı kurallar içerir. Bu hükümlerin ayrıntısı ve uygulaması için güncel kanun metni incelenmelidir.

Zamanaşımı ve ceza hukuku ile ilişki

TBK m.72’ye göre (haksız fiil hükümleri içinde) tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu daha uzun zamanaşımı uygulanır.

Bu hükmün somut olaya nasıl uygulanacağı; zararın öğrenildiği tarihin belirlenmesi, sürekli zararın ortaya çıkış zamanı ve olayın sözleşmeye aykırılık ya da haksız fiil olarak nitelendirilmesi gibi hususlara göre değişir. Süre hesabı bakımından güncel mevzuat ve olay tarihleri birlikte değerlendirilmelidir.

İş kazaları bazı olaylarda ceza hukukunu da ilgilendirir. Türk Ceza Kanunu m.85, taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişinin iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağını; m.89 ise taksirle başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişinin dört aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılacağını düzenler. Kanun, ağırlaştırıcı hâller ve birden fazla kişinin etkilenmesi için ayrı hükümler öngörür.

Ceza yargılaması ile hukuk yargılaması birbirinden ayrı yürütülür. Ancak tazminat zamanaşımı bakımından ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngörmesinin etkisi TBK m.72’de gösterilmiştir.

Görevli ve yetkili mahkeme

İş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme İş Mahkemeleri Kanunu’na göre belirlenir; kapsam için kanunun güncel metni kontrol edilmelidir. Genel yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6). Haksız fiilden doğan davalarda ayrıca haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (HMK m.16).

Dava şartı olarak arabuluculuğun iş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davalarında aranıp aranmadığı, İş Mahkemeleri Kanunu’nun güncel metninden ayrıca kontrol edilmelidir.

İspat ve bilirkişi incelemesi

Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır (TBK m.50). Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler. Sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumlulukta ise borçlu kendisine kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur (m.112).

Kusur, iş göremezlik oranı ve tazminat hesabı çoğunlukla özel veya teknik bilgi gerektirir. Bu hâllerde mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine ya da kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verebilir (HMK m.266). Delillerin değerlendirilmesi mahkemenin takdirindedir.