Haftalık çalışma süresi, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücreti, ücretin ödenme usulü, zamanaşımı ve ispat kuralları hakkında İş Kanunu çerçevesinde genel bilgi.
Ücret, iş sözleşmesinin temel unsurlarından biridir ve İş Kanunu’nun 32. maddesinde genel anlamıyla bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutar olarak tanımlanır. Normal çalışma süresini aşan çalışmalar, hafta tatili ve ulusal bayram ile genel tatil günlerindeki çalışmalar için kanun ayrıca ek ödeme öngörür. Bu ödemelerin yapılmaması veya eksik yapılması, işçilik alacağı uyuşmazlıklarının başlıca konusudur.
Bu sayfa fazla çalışma ve ücret alacaklarının hesaplanmasına ilişkin temel kuralları ve ispat sistemini genel bilgi düzeyinde anlatır. Her olayda hesaplama; işçinin ücret türüne, çalışma düzenine, kayıtlara ve delillere göre değişir. Hesaplama örneği yerine yöntem anlatılmaktadır. Asgari ücret ve dönemsel tutarlar ile güncel mevzuat için ilgili resmî kaynaklara başvurulmalıdır.
- Haftalık çalışma süresi ve denkleştirme (İş Kanunu m.63)
- Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma (m.41)
- Hafta tatili ücreti (m.46)
- Ulusal bayram ve genel tatil ücreti (m.47)
- Ücretin ödenme usulü ve ücret pusulası (m.32, m.37)
- Ücret ödenmediğinde işçinin hakları (m.34)
- Zamanaşımı
- İspat yükü ve deliller
Çalışma düzeninin belirlenmesi
Sözleşmedeki haftalık çalışma süresi, çalışılan günler, denkleştirme uygulanıp uygulanmadığı ve hafta tatili düzeni tespit edilir.
Kayıtların bir araya getirilmesi
Ücret pusulaları, banka hesap hareketleri, giriş çıkış kayıtları ve iş sözleşmesi gibi belgeler toplanır. İşveren ücret hesabını gösterir imzalı pusula vermek zorundadır (m.37).
Alacak kalemlerinin ayrıştırılması
Ücret, fazla çalışma, fazla sürelerle çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücreti ayrı alacak kalemleri olarak değerlendirilir.
Arabuluculuk ve dava yolu
Kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacaklarına ilişkin davalarda arabulucuya başvurulmuş olması İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca dava şartıdır. Anlaşma sağlanamazsa dava açılabilir; son tutanak dava dilekçesine eklenir (6325 m.18/A).
İspat ve bilirkişi incelemesi
Çalışma süresi belgeler ve tanık beyanlarıyla ispatlanmaya çalışılır. Hesaplama, özel veya teknik bilgi gerektirdiğinde mahkeme bilirkişi görüşüne başvurabilir (HMK m.266).
Normal çalışma süresi ve denkleştirme
İş Kanunu’na göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır (m.63). Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, günde on bir saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılabilir.
Bu durumda iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir. Denkleştirme uygulanan hâllerde, haftalık ortalama süre aşılmadıkça bazı haftalarda kırk beş saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz (m.41 ve m.63).
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma
Ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışmanın tanımı, ödenme biçimi ve serbest zaman seçeneği m.41’de düzenlenmiştir. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir ve fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati geçemez.
Fazla çalışma yerine kullanılacak serbest zamanı işçi, hak ettiği tarihten itibaren altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Bazı işlerde, örneğin kanunda belirtilen gece çalışmasında, fazla çalışma yapılamaz. Yer altında maden işlerinde ise fazla çalışma ancak kanunun ilgili maddelerinde sayılan hâllerde mümkündür.
Hafta tatili ve genel tatil ücreti
İşçilere tatil gününden önce kanunda belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme, yani hafta tatili verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir (m.46).
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmayan işçiye o günün ücreti bir iş karşılığı olmaksızın tam olarak ödenir. Tatil yapmayarak çalışan işçiye ise ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir (m.47). Hafta tatilinde veya genel tatilde çalışılıp çalışılmadığı, çoğu zaman işyeri kayıtları ve tanık beyanlarıyla belirlenir.
Ücretin ödenmesi ve ücret pusulası
Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak kural olarak Türk parası ile işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir. Ücret en geç ayda bir ödenir; iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile ödeme süresi bir haftaya kadar kısaltılabilir (m.32).
İşveren, işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır. Pusulada fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan eklemelerin ve her çeşit kesintinin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir (m.37). Bu belgeler, uyuşmazlıkta ödemenin kapsamını göstermesi bakımından önem taşır.
Zamanaşımı
İş Kanunu m.32 uyarınca ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır. Yıllık izin ücreti ile kıdem tazminatı gibi bazı tazminatlar için de beş yıllık süre ek m.3’te ayrıca düzenlenmiştir. Her alacak kaleminin muaccel olduğu tarih, zamanaşımının başlangıcı bakımından ayrı ayrı değerlendirilir.
Dava şartı olarak arabuluculuğa başvurulması hâlinde, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (6325 m.18/A). Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçirilen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz (6325 m.16).
İspat yükü
Medeni Kanun m.6’ya göre, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür. HMK m.190’a göre de ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Dolayısıyla fazla çalışma yapıldığını ileri süren taraf, kural olarak bu olguyu ispatlamakla yükümlüdür.
Delil olarak ücret pusulaları, işyeri giriş çıkış kayıtları, yazışmalar ve tanık beyanları kullanılabilir. Tanık gösteren taraf, dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adı soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar (HMK m.240). Çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde mahkeme bilirkişiye başvurabilir (HMK m.266). Delillerin değerlendirilmesi mahkemenin takdirindedir.
Uyuşmazlıkta izlenen yol
İş Mahkemeleri Kanunu hükümlerine göre işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; kapsam için kanunun güncel metni kontrol edilmelidir. Arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılamazsa davacı, son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır; arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 m.18/A). Görevli ve yetkili mahkeme ile yargılama usulü İş Mahkemeleri Kanunu ve ilgili usul kanunlarına göre belirlenir.
Ücretin kanun veya sözleşme şartlarına uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi hâlinde işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshetme yoluna da gidebilir (m.24). Haklı fesih hakkının kullanılmasında m.26’daki süreler dikkate alınır.
İş uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak kural olarak zorunludur; Aydın Adliyesi'nde arabuluculuk bürosu bulunur. Dava, kanundaki yetki kurallarına göre iş mahkemesinde açılır. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.
Fazla çalışma nedir ve nasıl ödenir?
Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir (m.41). Fazla çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir.
Fazla sürelerle çalışma ile fazla çalışma arasındaki fark nedir?
Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır. Bu çalışmalarda her saat için ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir (m.41).
Fazla çalışmanın yıllık bir sınırı var mıdır?
Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir (m.41). Uygulama ayrıntıları kanunda belirtilen yönetmelikte gösterilir.
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi nedir?
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (m.32).
Ücret ödenmezse işçi ne yapabilir?
Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır (m.34). Ücretin kanun veya sözleşme şartlarına uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi, işçi bakımından haklı nedenle derhal fesih sebeplerinden biridir (m.24).
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve belirli bir dosya için hukuki görüş içermez.