CMK m.253 ve TCK m.75 çerçevesinde uzlaştırma ile önödemenin kapsamı, süreleri ve sonuçlarına ilişkin genel bilgi.
Uzlaştırma ve önödeme, belirli suçlarda kamu davasının açılmasını veya sürdürülmesini gereksiz kılabilen iki ayrı kurumdur. Uzlaştırma, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 253. ve 254. maddelerinde; önödeme ise Türk Ceza Kanunu’nun 75. maddesinde düzenlenir. İkisi de ceza yargılamasında alternatif çözüm yolları olarak anılır, ancak işleyişleri ve kapsamları farklıdır.
Bu sayfa iki kurumun genel çerçevesini tanıtır. Metin belirli bir dosya hakkında değerlendirme içermez; bir suçun uzlaştırma veya önödeme kapsamında olup olmadığı, kanundaki güncel listeye ve somut olayın niteliğine göre belirlenir. Önödeme miktarı ve uzlaştırmacı ücreti gibi tutarlar bu sayfada gösterilmez; güncel bilgi resmî kaynaklardan öğrenilir.
- Uzlaştırma kavramı (CMK m.253)
- Uzlaştırma kapsamındaki suçlar
- Uzlaştırma kapsamı dışındaki suçlar
- Uzlaştırma süreci, süreler ve sonuç
- Önödeme (TCK m.75)
- Kovuşturma aşamasında uzlaştırma (CMK m.254)
Dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesi
Soruşturma konusu suçun uzlaşmaya tâbi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması hâlinde dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir.
Uzlaşma teklifi
Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar görene uzlaşma teklifinde bulunur. Teklif alan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır.
Müzakere
Uzlaştırmacı, dosya örnekleri kendisine verildikten itibaren en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır; büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir. Müzakereler gizli yürütülür.
Rapor
Uzlaştırmacı bir rapor hazırlar. Uzlaşma gerçekleşmişse raporda ne suretle uzlaşıldığı ayrıntılı olarak açıklanır; büro dosyayı Cumhuriyet savcısına gönderir.
Sonuç
Edim derhâl yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; edim ileri tarihe bırakılır, taksite bağlanır veya süreklilik arz ederse kamu davasının açılması ertelenir.
Uzlaştırmanın kavramı ve amacı
Uzlaştırma, soruşturma konusu suç bakımından şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören arasında bir anlaşmaya varılması girişimidir. Süreç, tarafsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla yürütülür ve taraflara kendi aralarında bir çözüm bulma imkânı tanır. Uzlaştırmacılar, Adalet Bakanlığı tarafından belirlenen listelerden ve hukuk fakültesi mezunları arasından görevlendirilir; her Cumhuriyet başsavcılığı bünyesinde bir uzlaştırma bürosu kurulur (CMK m.253/24).
Uzlaşma teklifinde bulunulduğunda kişiye uzlaşmanın mahiyeti ve kabul veya reddetmenin hukuki sonuçları anlatılır. Uzlaşma teklifinde bulunulması veya teklifin kabul edilmesi, soruşturma konusu suça ilişkin delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir.
Uzlaştırma kapsamındaki suçlar
CMK m.253/1 uyarınca uzlaştırma girişimi, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda yapılır. Ayrıca şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanunu’ndaki şu suçlar da kapsamdadır: kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç, m.86 ve m.88), taksirle yaralama (m.89), tehdit (m.106/1), konut dokunulmazlığının ihlali (m.116), iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (m.117/1 ve m.119/1-c), hırsızlık (m.141), güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç, m.155), dolandırıcılık (m.157), suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (m.165), çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m.234) ve ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (dördüncü fıkra hariç, m.239).
Kanun ayrıca mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, adli süreçteki çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçları da kapsama alır.
Kapsam dışında kalan hâller
Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda ve hakaret suçunda uzlaştırma yoluna gidilemez. Uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, bu kapsama girmeyen bir başka suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmiş olması hâlinde de uzlaşma hükümleri uygulanmaz. 7571 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre önödeme kapsamına giren bir suç ile uzlaştırma kapsamına giren bir suçun birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde ise uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.
Resmî mercilere beyan edilmiş adreste bulunmama, yurt dışında olma veya başka bir nedenle mağdura, suçtan zarar görene ya da şüpheliye ulaşılamaması hâlinde uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır. Birden fazla kişinin mağduriyetine sebebiyet veren suçlarda ise mağdur veya suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir.
Süreç ve süreler
Uzlaşma teklifi açıklamalı tebligat veya istinabe yoluyla da yapılabilir. Şüphelinin, mağdurun veya suçtan zarar görenin reşit olmaması hâlinde teklif kanuni temsilcilerine yapılır. Teklif alan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır; bu süre 7531 sayılı Kanunla üç günden yedi güne çıkarılmıştır.
Müzakerelere şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Müzakereler sırasında yapılan açıklamalar, herhangi bir soruşturma ve kovuşturmada ya da davada delil olarak kullanılamaz. Uzlaştırmanın sonuçsuz kalması hâlinde tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez; ancak teklif reddedilmiş olsa bile taraflar uzlaştıklarını gösteren belge ile en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar Cumhuriyet savcısına başvurarak uzlaştıklarını beyan edebilir.
Edim ve sonuç
Uzlaşma sonucunda şüphelinin edimini derhâl yerine getirmesi hâlinde hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilir. Edimin yerine getirilmesinin ileri tarihe bırakılması, taksite bağlanması veya süreklilik arz etmesi hâlinde ise kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilir; erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Uzlaşmanın gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde kamu davası açılır.
Şüphelinin edimini yerine getirmemesi hâlinde uzlaşma raporu veya belgesi, İcra ve İflas Kanunu m.38’de yazılı ilam mahiyetini haiz belgelerden sayılır. Uzlaşmanın gerçekleşmesi hâlinde uzlaştırma giderleri Devlet Hazinesi tarafından karşılanır.
Önödeme ve uzlaştırma ile ilişkisi
TCK m.75, uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere yalnız adli para cezasını gerektiren veya kanun maddesinde öngörülen hapis cezasının yukarı sınırı altı ayı aşmayan suçların failine, kanundaki hesaplamaya göre belirlenen miktarı soruşturma giderleriyle birlikte, Cumhuriyet savcılığınca yapılacak tebliğden itibaren on gün içinde ödemesi hâlinde kamu davası açılmayacağını öngörür. Fail, on gün içinde talep etmek şartıyla miktarın birer ay ara ile üç eşit taksit hâlinde ödenmesini isteyebilir; taksitlerin süresinde ödenmemesi hâlinde önödeme hükümsüz kalır ve soruşturmaya devam edilir.
Önödemeye bağlı olarak verilen kararlar kişisel hakkın istenmesine, malın geri alınmasına ve müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez. Hakaret suçu (kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hâli hariç), TCK m.75/6 uyarınca önödeme hükümlerinin uygulanacağı suçlar arasındadır. Önödeme sonucunda verilen kararlar, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir ve bu kayıtlar yalnızca kanunda belirtilen amaçla kullanılabilir.
Kovuşturma aşamasında uzlaştırma
Kamu davası açıldıktan sonra kovuşturma konusu suçun uzlaşma kapsamında olduğunun anlaşılması hâlinde kovuşturma dosyası, uzlaştırma işlemlerinin CMK m.253’te belirtilen esas ve usule göre yerine getirilmesi için uzlaştırma bürosuna gönderilir (CMK m.254). Uzlaşma gerçekleşir ve edim derhâl yerine getirilirse mahkeme davanın düşmesine karar verir; edim ileri tarihe bırakılır, taksite bağlanır veya süreklilik arz ederse durma kararı verilir ve bu süre içinde zamanaşımı işlemez.
İddianamenin düzenlenmesi sırasında önödeme veya uzlaştırmaya tâbi olduğu soruşturma dosyasından açıkça anlaşılan işlerde önödeme veya uzlaştırma uygulanmaksızın iddianame düzenlenmesi, mahkemenin iddianameyi iade nedenlerinden biridir (CMK m.174).
Soruşturma, ilgili adliyedeki Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülür; ceza davaları asliye ceza veya ağır ceza mahkemelerinde görülür. Aydın, Nazilli ve Söke adliyelerinde ağır ceza mahkemesi bulunur. Aydın Adliyesi'nde adli sicil şefliği ve denetimli serbestlik müdürlüğü de yer alır. Aydın Adliyesi, Efeler'de Köprülü-Veysi Paşa Mahallesi'ndeki Adalet Sarayı'nda hizmet verir; Nazilli ve Söke adliyeleri ile bunlara bağlı ilçe adliyeleri için ilçe–adliye tablosu Aydın'da yargı sayfasındadır.
Her suçta uzlaştırma yapılır mı?
Hayır. Uzlaştırma; soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda ve CMK m.253/1-b’de sayılan suçlarda uygulanır. Diğer kanunlardaki suçlarda uzlaştırma için kanunda açık hüküm bulunması gerekir.
Hakaret ve ısrarlı takip suçlarında uzlaştırma yapılır mı?
Hayır. Soruşturulması şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (TCK m.123/A) ve hakaret suçunda (TCK m.125) uzlaştırma yoluna gidilemez (CMK m.253/3).
Uzlaşma teklifine yanıt vermek için süre var mı?
Evet. Kendisine uzlaşma teklifinde bulunulduktan itibaren yedi gün içinde kararını bildirmeyen kişi teklifi reddetmiş sayılır (CMK m.253/4).
Uzlaştırma sırasında zamanaşımı işler mi?
Hayır. İlk uzlaşma teklifinin yapıldığı tarihten uzlaştırma girişiminin sonuçsuz kaldığı ve en geç uzlaştırmacının raporunu uzlaştırma bürosuna verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ile kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez (CMK m.253/21).
Önödeme nedir?
TCK m.75’e göre uzlaşma kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere yalnız adli para cezasını gerektiren veya hapis cezasının yukarı sınırı altı ayı aşmayan suçlarda, kanunda belirlenen miktarın soruşturma giderleriyle birlikte tebliğden itibaren on gün içinde ödenmesi hâlinde kamu davası açılmaz.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve belirli bir dosya için hukuki görüş içermez.