Mağdur ve Katılan Hakları: Şikâyet, Suç Duyurusu ve Davaya KatılmaMağdur ve Katılan Hakları: Şikâyet, Suç Duyurusu ve Davaya Katılma

Mağdur, suçtan zarar gören, şikâyetçi ve katılan

Ceza muhakemesinde kişinin hangi sıfatla yer aldığı, sahip olduğu hakları belirler. Ceza Muhakemesi Kanunu mağdur, suçtan zarar gören, şikâyetçi ve katılan kavramlarını ayrı ayrı kullanır; katılan, kamu davasına katılan kişidir. Katılanı, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kişiyi ceza muhakemesinde temsil eden avukat ise vekildir (CMK m.2/1-d).

CMK m.237’ye göre mağdur, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişiler ile malen sorumlu olanlar, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduklarını bildirerek kamu davasına katılabilir. Katılma, dava açıldıktan sonra mahkemeye dilekçe verilmesi veya sözlü başvurunun duruşma tutanağına geçirilmesi suretiyle olur ve mahkeme, savcı ile sanığın ve varsa müdafiin dinlenmesinden sonra katılma isteminin uygun olup olmadığına karar verir (CMK m.238).

Suç duyurusu kanalları

CMK m.158 uyarınca suça ilişkin ihbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir. Valilik veya kaymakamlığa ya da mahkemeye yapılan ihbar veya şikâyet ilgili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. Bir kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı olarak işlendiği iddia edilen bir suç nedeniyle ilgili kurum ve kuruluş idaresine yapılan ihbar veya şikâyet de gecikmeksizin Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir.

İhbar veya şikâyet yazılı veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir. İhbar ve şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma yapılmasını gerektirmeksizin açıkça anlaşılması veya ihbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olması durumunda soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir; bu karara karşı CMK m.173’teki usule göre itiraz edilebilir (CMK m.158/6).

Şikâyet süresi ve şikâyete bağlı suçlar

Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan suç hakkında yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmadığı takdirde soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Süre, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar; şikâyet hakkı olan birkaç kişiden birinin altı aylık süreyi geçirmesi diğerlerinin haklarını düşürmez (TCK m.73).

Şikâyete bağlı suçlarda, kanunda aksi yazılı olmadıkça suçtan zarar gören kişinin vazgeçmesi davayı düşürür. Hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme cezanın infazına engel olmaz. Vazgeçme, onu kabul etmeyen sanığı etkilemez. Yürütülen soruşturma sonucunda kovuşturma evresine geçildikten sonra suçun şikâyete bağlı olduğunun anlaşılması hâlinde, mağdur açıkça şikâyetten vazgeçmediği takdirde yargılamaya devam olunur (CMK m.158/7).

Soruşturma aşamasında haklar

CMK m.234/1-a uyarınca mağdur ve şikâyetçi, soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir; soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteyebilir; vekili aracılığı ile soruşturma belgelerini ve el konulan eşyayı inceletebilir ve savcının kovuşturmaya yer olmadığı yönündeki kararına kanunda yazılı usule göre itiraz edebilir.

Vekili bulunmayan mağdur, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur, on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malul olur ve bir vekili de bulunmazsa istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir (CMK m.234/2).

Kovuşturma aşamasında haklar ve katılanın hakları

CMK m.234/1-b uyarınca mağdur ve şikâyetçi kovuşturma evresinde duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme ve davaya katılmış olma koşuluyla davayı sonuçlandıran kararlara karşı kanun yollarına başvurma haklarına sahiptir. Bu haklar, suçun mağdurlarına ve şikâyetçiye anlatılıp açıklanır ve bu husus tutanağa yazılır.

Mağdur veya suçtan zarar gören davaya katıldığında da belirli suç türlerinde baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir; mağdur veya suçtan zarar görenin çocuk, sağır ve dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede akıl hastası olması hâlinde avukat görevlendirilmesi için istem aranmaz (CMK m.239). Soruşturma veya kovuşturma evresinde dava nakli veya adli tıp işlemleri nedeniyle yerleşim yeri dışına gitme zorunluluğu doğarsa konaklama, iaşe ve ulaşım giderleri kanunda belirtilen esaslara göre karşılanır (CMK m.234/4).

Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz

Cumhuriyet savcısı, soruşturma evresi sonunda kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Bu karar suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir (CMK m.172).

Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir. İtirazın reddedilmesi hâlinde aynı fiilden dolayı kamu davası açılabilmesi için yeni delil şartı aranır (CMK m.173).

Uzlaştırma ve önödemede mağdur

Uzlaştırmada mağdur veya suçtan zarar gören, şüpheli ile birlikte sürecin tarafıdır. Uzlaşma teklifi kendisine yapıldıktan itibaren yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır. Birden fazla kişinin mağduriyetine sebebiyet veren suçlarda mağdur veya suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir (CMK m.253). Önödemede ise kamu davasının açılmaması veya ortadan kalkması, kişisel hakkın istenmesine, malın geri alınmasına ve müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez (TCK m.75/5).