Hidroelektrik, rüzgâr ve güneş enerjisi santrallerinde ÇED, arazi kullanım izni, koruma statülü alanlarla ilişki ve idari yargı yoluna dair genel bilgi.
Hidroelektrik (HES), rüzgâr (RES) ve güneş (GES) enerjisi projeleri, enerji piyasası mevzuatındaki lisans ve izin süreçlerinin yanı sıra çevre, arazi kullanımı ve imar mevzuatına da tabidir. Çevre Kanunu’na göre çevre sorunlarına yol açabilecek projeler için ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlanması gerekir; ÇED Olumlu Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez ve yatırıma başlanamaz.
Bu sayfa, enerji santrali projelerinin çevre hukuku yönünü genel hatlarıyla tanıtır. Projenin ÇED kapsamında olup olmadığı, kapasite ve alan eşikleri ile lisans şartları ilgili yönetmeliklerde ve enerji mevzuatında düzenlendiğinden, bu bilgiler güncel metinlerden ayrıca doğrulanmalıdır; sayfada eşik veya kapasite değeri verilmemiştir.
- ÇED Olumlu Kararı ve yatırıma başlama (2872 m.10)
- Yenilenebilir enerji alanlarında tarım arazisi izni (5403 m.13)
- Koruma statülü alanlar ve sulak alanlar (2872 m.9)
- Gürültü ve titreşim yükümlülükleri
- Faaliyetin durdurulması ve yaptırımlar
- İptal davası ve yürütmenin durdurulması
Projenin çevresel kapsamının belirlenmesi
Proje tipi ve ölçeğine göre ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlama yükümlülüğü yönetmelik hükümlerine göre belirlenir (2872 m.10).
Arazi kullanım izinleri
Proje alanı tarım arazisi niteliğindeyse, kanundaki şartlar çerçevesinde amaç dışı kullanım izni gerekebilir. Kanun, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun talebi üzerine yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımıyla ilgili yatırımları bu istisnalar arasında sayar (5403 m.13).
Koruma statülü alanlarla ilişki
Koruma statüsü kazandırılmış alanlar ve ekolojik değeri olan hassas alanlar plan kararı dışında kullanılamaz; sulak alanların doğal yapısının korunması esastır (2872 m.9).
İnşaat ve işletme dönemi
Yapı ve kullanım ruhsatı ÇED Olumlu Kararına bağlıdır; işletme döneminde gürültü, atık ve denetim yükümlülükleri geçerlidir (2872 m.10, m.12, m.14).
Yargı yolu
ÇED kararı, izin ve ruhsat gibi idari işlemlere karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir; süre ve yürütmenin durdurulması İYUK’a göre belirlenir.
Üç santral türünün ortak çevre hukuku çerçevesi
HES, RES ve GES projeleri teknik ve hukuki yönden birbirinden farklı özellikler taşır. Buna karşın üçünün ortak noktası, çevre sorunlarına yol açabilecek projelerin ÇED kapsamında değerlendirilmesi ve ÇED Olumlu Kararı alınmadan onay, izin ve ruhsat verilememesidir.
Bu sayfa, her bir santral türünün lisans, su kullanım hakkı veya bağlantı şartı gibi enerji piyasası mevzuatından doğan ayrıntılarını kapsamaz; yalnızca çevre hukuku yönündeki genel çerçeveyi ele alır. Enerji piyasası mevzuatı ve ilgili yönetmelikler ayrıca incelenmelidir.
ÇED süreci ve yatırıma başlama
Çevre Kanunu’nun 10. maddesi, faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmelerin ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlü olduğunu belirtir. ÇED Olumlu Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ek cümleyle, bu durumun söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel olmadığı belirtilmiştir.
ÇED’e tabi projeler ve konuya ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir. Bu nedenle bir güneş, rüzgâr veya hidroelektrik projesinin ÇED Raporu mu, proje tanıtım dosyası mı gerektirdiği ya da ÇED kapsamı dışında kalıp kalmadığı, kapasite ve alan eşiklerini içeren yönetmelik hükümlerine göre belirlenir. Yönetmelikler zaman zaman değiştiğinden güncel metin Resmî Gazete ve mevzuat.gov.tr üzerinden izlenmelidir.
Arazi kullanım izinleri
Santral alanları tarım arazisi veya mera, orman gibi korunan nitelikteki alanlarla ilişkili olabilir. 5403 sayılı Kanun’un 13. maddesi, mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili ve sulu tarım arazilerinin tarımsal üretim amacı dışında kullanılamayacağını belirtir. Alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun talebi üzerine yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımıyla ilgili yatırımlar için, toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla Bakanlık tarafından izin verilebilir; Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir.
Bu kategorilerin dışında kalan tarım arazileri ise toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir. Orman ve mera gibi diğer alan türlerine ilişkin izin rejimleri bu sayfada anlatılmamıştır; ilgili mevzuat ayrıca incelenmelidir.
Koruma statülü alanlar ve sulak alanlar
Çevre Kanunu’nun 9. maddesine göre koruma statüsü kazandırılmış alanlar ve ekolojik değeri olan hassas alanlar her tür ölçekteki planlarda gösterilir ve plan kararı dışında kullanılamaz. Sulak alanların doğal yapılarının ve ekolojik dengelerinin korunması esastır; sulak alanların doldurulması ve kurutulması yoluyla arazi elde edilemez. Biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliği bakımından nesli tehdit veya tehlike altında olan ve nadir bitki ve hayvan türlerinin korunması esastır.
Bu hükümler, bir santral projesinin yer seçiminde ve ÇED değerlendirmesinde gündeme gelen çerçeveyi oluşturur. Bir projenin belirli bir koruma rejimiyle ilişkisi, her dosyada ilgili idari işlemler ve plan kararları üzerinden belirlenir.
İşletme dönemi yükümlülükleri
İşletme döneminde de çevre hukukundan doğan yükümlülükler sürer. Çevre Kanunu’nun 12. maddesi uyarınca ilgililer, yetkili denetim birimlerinin isteyeceği bilgi ve belgeleri vermek ve denetim sırasında kolaylık göstermekle yükümlüdür. Şantiye ve işletme kaynaklı gürültü ve titreşimin yönetmeliklerle belirlenen standartları aşması 14. maddeyle yasaklanmıştır.
Kanunun 15. maddesi uyarınca aykırı faaliyetler için süre verilebilir ve süre sonunda aykırılık giderilmezse faaliyet kısmen veya tamamen, süreli veya süresiz durdurulur. Çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur.
Dava konusu olabilecek işlemler ve süre
ÇED kararı, izin ve ruhsat işlemleri, imar planı işlemleri ve Çevre Kanunu kapsamındaki idari yaptırım kararları idari yargıda dava konusu olabilir. İYUK’a göre iptal davası, menfaati ihlal edilenler tarafından açılır; özel kanunda ayrı süre yoksa idare mahkemelerinde süre altmış gündür ve yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. İlan yoluyla bildirimde ve düzenleyici işlemlerde sürenin başlangıcı kanundaki özel kurallara bağlıdır.
Dava açılması işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Yürütmenin durdurulması için idari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu kararlar hakkında ayrıntılı bilgi için ilgili sayfadaki İYUK açıklamalarına bakılabilir.
Çevre ve imar işlemlerine karşı iptal davaları idare mahkemesinde açılır. Aydın'da idare mahkemeleri bulunur ve istinaf başvuruları İzmir Bölge İdare Mahkemesi'ne yapılır. ÇED duyuruları ve halkın katılımı toplantıları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünce yürütülür.
Her enerji projesi için ÇED şart mıdır?
Çevre Kanunu’nun 10. maddesine göre çevre sorunlarına yol açabilecek faaliyetlerde ÇED Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlanır. Hangi projenin hangi kapsamda değerlendirileceği yönetmelikle belirlendiğinden, belirli bir proje için güncel yönetmelik ve eklerine bakılmalıdır.
Tarım arazisinde güneş enerjisi santrali kurulabilir mi?
5403 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili ve sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun talebi üzerine yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımıyla ilgili yatırımlar için Bakanlık tarafından izin verilebilir. Diğer tarım arazileri ise toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valiliklerce tarım dışı kullanıma tahsis edilebilir.
ÇED Olumlu Kararı alınmadan inşaata başlanırsa ne olur?
Çevre Kanunu’nun 20. maddesine göre ÇED sürecini tamamlamadan inşaata başlayan veya faaliyete geçenlere proje bedeline bağlı idari para cezası verilir ve yatırımcı faaliyet alanını eski hâle getirmekle yükümlüdür. Ayrıca 15. maddeye göre ÇED incelemesi yapılmaksızın başlanan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur.
Enerji projelerine karşı dava açılabilir mi?
ÇED kararı, izin ve ruhsat gibi idari işlemler, menfaati ihlal edilenler tarafından idari yargıda iptal davasına konu edilebilir. Dava açma süresi, özel kanunda ayrı süre yoksa idare mahkemelerinde altmış gündür. Menfaat şartının gerçekleşip gerçekleşmediğini mahkeme somut olayda değerlendirir.
Dava açılması projeyi durdurur mu?
Hayır. İYUK’un 27. maddesine göre dava açılması idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Yürütmenin durdurulması için telafisi güç veya imkânsız zararın doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartları birlikte aranır.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve belirli bir dosya için hukuki görüş içermez.