Çevre İzin ve Lisans Belgeleri: Kapsam, Başvuru ve DenetimÇevre İzin ve Lisans Belgeleri: Kapsam, Başvuru ve Denetim

Çevre izin ve lisansının hukuki dayanağı

Türk hukukunda çevre izin ve lisans sistemi tek bir kanun maddesine değil, Çevre Kanunu’nun çeşitli hükümleri ile bu kanuna dayanılarak çıkarılan yönetmeliklere dayanır. Kanun, çevrenin korunmasına ilişkin genel ilkeleri koyar, kirletme yasağını düzenler ve izinlerin hangi esaslara tabi olacağının yönetmelikle belirleneceğini belirtir. Bu nedenle bir faaliyetin hangi belgeye ihtiyaç duyduğu, çoğunlukla kanundan değil, faaliyetin türüne özgü yönetmelikten çıkarılır.

Kanunun 8. maddesi, her türlü atık ve artığın çevreye zarar verecek şekilde, ilgili yönetmeliklerde belirlenen standartlara ve yöntemlere aykırı olarak alıcı ortama verilmesini, depolanmasını, taşınmasını ve uzaklaştırılmasını yasaklar. İzin ve lisans sistemi, bu yasağın uygulanabilir hâle gelmesini sağlayan idari araçlardan biridir.

ÇED süreci ile izin ilişkisi

Çevre Kanunu’nun 10. maddesine göre faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdür. ÇED Olumlu Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Kanun metnindeki ek cümle, bu durumun söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel olmadığını belirtir.

ÇED’e tabi projeler ile stratejik çevresel değerlendirmeye tabi plan ve programlar ve konuya ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılan yönetmeliklerle belirlenir. Hangi projenin hangi kapsamda değerlendirileceği bu yönetmeliklerin ve eklerinin güncel hâline bağlıdır; yönetmelik değişikliklerini izlemek için Resmî Gazete takip edilmelidir.

Atık yönetiminde lisans ve kayıt

Kanun, atık yönetiminde iki ayrı düzeyde yetkilendirme öngörür. Atık geri kazanım, geri dönüşüm ve bertaraf tesislerini kurmak ve işletmek isteyenler, ürün standardı, ürünlerin satışa uygunluğu ve piyasadaki denetimi ile ilgili izni ilgili kurumlardan almak kaydıyla, Bakanlıktan lisans almakla yükümlüdür. Atık taşıma ve toplama işlerini yapan kurum veya kuruluşlar da, evsel atıklar hariç olmak üzere, lisans almak zorundadır.

Evsel atıkların taşıma ve toplama işlerini yapan kurum ve kuruluşlar için ise lisans yerine Bakanlıkça kayıt altına alma sistemi benimsenmiştir. Kanun ayrıca lisans almakla yükümlü kişilerden alınacak teminatların, yönetimden sorumlu oldukları atıkların türü, miktarı ve bertaraf maliyeti esas alınarak belirleneceğini; teminata ilişkin esasların yönetmelikle düzenleneceğini belirtir.

Hava kirliliği yönünden izne tabi tesisler

Çevre Kanunu’nun 20. maddesi, hava kirliliği yönünden önemli etkileri nedeniyle kurulması ve işletilmesi yönetmelikle izne tabi tutulan tesisleri yetkili makamlardan izin almadan kuran ve işletenler ile iznin iptal edilmesine rağmen kurmaya ve işletmeye devam edenler bakımından idari para cezası öngörür. Aynı hüküm, bu tesislerde izin almaksızın sonradan değişiklik yapanları ve izin belgesinde ya da yönetmeliklerde öngörülen önlemleri almadan tesisi işletenleri de kapsar.

Hangi tesislerin izne tabi olduğu kanunda sayılmamış, yönetmeliğe bırakılmıştır. Tutarlar her yıl yeniden belirlendiğinden bu sayfada yer almaz; güncel tutar Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğinden öğrenilir.

Yapı ve işletme ruhsatı ile bağlantı

Çevre izin yükümlülüğü, imar ve ruhsat sürecinden bağımsız değildir. Kanunun 11. maddesine göre arıtma ve bertaraf yükümlülüğü bulunan tesis ve işletmelere yapı ruhsatı aşamasında bu yükümlülüğü yerine getireceğini gösteren proje ve belgeleri ilgili kuruma sunmadıkça yapı ruhsatı verilmez. İnşaatı bitmiş olanlardan bu yükümlülüğü yerine getirmeyenlere işletme ruhsatı veya yapı kullanma izin belgesi verilmez.

Yapı kullanma izni veya işletme ruhsatı bulunmakla birlikte arıtma ve bertaraf yükümlülüklerini yerine getirmeyen tesislerde, verilmiş yapı kullanma izni veya işletme izni iptal edilir. Faaliyetlerinde değişiklik yapmayı veya tesislerini büyütmeyi planlayanlar da yönetmelikle belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde arıtma veya bertaraf yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır.

Denetim ve bilgi verme yükümlülüğü

Çevre Kanunu’nun 12. maddesi denetim yetkisini düzenler. Yetki, 9. maddenin belirli bentleri bakımından Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğüne, diğer hükümler bakımından Bakanlığa aittir; Bakanlık gerektiğinde bu yetkiyi maddede sayılan kurum ve mercilere devredebilir. Denetimler Bakanlığın belirlediği denetim usul ve esasları çerçevesinde yapılır.

İlgililer, Bakanlığın veya denetimle yetkili diğer mercilerin isteyeceği bilgi ve belgeleri vermek, yetkililerin yaptıracağı analiz ve ölçümlerin giderlerini karşılamak ve denetim sırasında her türlü kolaylığı göstermek zorundadır. Çevre kirliliğine neden olabilecek faaliyetlerle ilgili hammadde, yakıt, ürün ve atık bilgileri, üretim şemaları, acil durum planları, izleme sistemleri ve kirlilik raporları talep edilmesi hâlinde yetkili denetim birimine verilir.

İzinsiz faaliyet, durdurma ve yargı yolu

Kanunun 15. maddesine göre aykırı faaliyeti düzeltmek üzere bir defaya mahsus olmak ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler ile çevre izni veya çevre izin ve lisansı olmayan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur. ÇED incelemesi yapılmaksızın başlanan faaliyetler Bakanlıkça, proje tanıtım dosyası hazırlanmaksızın başlanan faaliyetler ise mahallin en büyük mülkî amiri tarafından süre verilmeksizin durdurulur.

İdari yaptırım gerektiren fiillerde yetkili denetleme elemanlarınca tutanak düzenlenir; yetkili merci tutanağı değerlendirerek yaptırım kararını verir ve karar Tebligat Kanunu hükümlerine göre ilgiliye tebliğ edilir. Karara karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Dava açılmış olması cezanın tahsilini durdurmaz; yürütmenin durdurulması istemi ayrıca değerlendirilir.

Başvuru ve denetimde gündeme gelen belgeler

Belgelerin tam listesi faaliyetin türüne göre ilgili yönetmelikte belirlenir. Çevre Kanunu’nun 12. maddesi, ilgililerin çevre kirliliğine neden olabilecek faaliyetleriyle ilgili olarak kullandıkları hammadde, yakıt, çıkardıkları ürün ve atıklar ile üretim şemalarını, acil durum planlarını, izleme sistemleri ve kirlilik raporları ile diğer bilgi ve belgeleri talep edilmesi hâlinde Bakanlığa veya yetkili denetim birimine vermekle yükümlü olduğunu belirtir. Kanunun 11. maddesi ise çevreye olumsuz etkileri olabilecek faaliyetler bakımından olası bir kaza durumunda uygulanacak acil durum planlarının hazırlanmasını zorunlu tutar.