Çevre Davalarında İptal Davası ve Yürütmeyi Durdurma (İYUK)Çevre Davalarında İptal Davası ve Yürütmeyi Durdurma (İYUK)

İdari yargının yapısı ve denetimin sınırı

İdari davalar Danıştay, idare mahkemesi ve vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış dilekçelerle açılır. İdare mahkemelerinin kararlarına karşı mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine istinaf yoluyla, bölge idare mahkemesi kararlarına karşı ise kanunda sayılan hâllerde Danıştaya temyiz yoluyla başvurulabilir. Hangi yolun açık olduğu, kararın niteliğine ve kanundaki sınırlamalara göre belirlenir.

Kanun, idari yargının denetim alanını açıkça sınırlar. İdari yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır; mahkemeler yerindelik denetimi yapamaz ve idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde karar veremez. Çevre davalarında mahkemenin incelediği şey, işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka uygun olup olmadığıdır.

Dava konusu olabilecek işlemler

İptal davası, kesin ve yürütülmesi gereken bir idari işleme karşı açılır. Çevreyle ilgili uyuşmazlıklarda bu işlemler arasında ÇED sürecinde verilen kararlar, izin ve ruhsat işlemleri, imar planı işlemleri ve Çevre Kanunu kapsamında verilen idari yaptırım kararları sayılabilir. Dilekçenin ilk incelemesinde, davaya konu olabilecek kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem bulunup bulunmadığı da kontrol edilir.

Her idari işlem aleyhine ayrı ayrı dava açılması esastır. Aralarında maddi veya hukuki yönden bağlılık yahut sebep-sonuç ilişkisi bulunan birden fazla işleme karşı tek dilekçeyle dava açılabilir. Birden fazla kişinin müşterek dilekçeyle dava açabilmesi için ise davacıların hak veya menfaatlerinde iştirak bulunması ve davaya yol açan olay veya hukuki sebeplerin aynı olması gerekir.

Menfaat ihlali şartı

İYUK’un 2. maddesi iptal davasını menfaati ihlal edilenlere tanır. Çevre davalarında menfaatin kimler bakımından doğduğu, işlemin yeri, niteliği ve etkisiyle davacının bağı gözetilerek mahkemece belirlenir. Bu sayfa, hangi kişi veya kuruluşun dava ehliyetine sahip olduğuna dair genel bir liste vermez; çünkü bu değerlendirme her dosyada ayrı yapılır.

Çevre Kanunu’nun 30. maddesi ise ayrıca, çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören ya da haberdar olan herkesin ilgili mercilere başvurarak gerekli önlemlerin alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebileceğini belirtir. Bu başvuru hakkı idari yargıdaki dava ehliyeti kuralından ayrı bir idari başvuru yoludur.

Dava açma süresi

Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde altmış gündür. Süre, idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. Adresleri belli olmayanlara özel kanunlarındaki hükümlere göre ilan yoluyla bildirim yapılan hâllerde süre, özel kanunda aksine hüküm yoksa son ilan tarihini izleyen günden itibaren onbeş gün sonra işlemeye başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar.

Süreler tebliğ, yayın veya ilan tarihini izleyen günden işlemeye başlar; tatil günleri sürelere dahildir, ancak sürenin son günü tatil gününe rastlarsa süre tatil gününü izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar. Çalışmaya ara verme zamanına rastlayan süreler, ara vermenin sona erdiği günü izleyen tarihten itibaren yedi gün uzamış sayılır. Çevre Kanunu’na dayalı idari yaptırım kararlarında ise kanunun kendi hükmü uyarınca tebliğ tarihinden itibaren otuz gün esas alınır.

Üst makama başvuru ve zımni ret

İlgililer, idari dava açılmadan önce idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması için üst makama, üst makam yoksa işlemi yapan makama, dava açma süresi içinde başvurabilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur. Başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve dava açma süresi yeniden işlemeye başlar.

Haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idareye başvuran ilgililer bakımından da otuz gün içinde cevap verilmemesi hâlinde istek reddedilmiş sayılır; ilgililer otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açabilir.

Yürütmenin durdurulması

Yürütmenin durdurulması, dava sonuçlanıncaya kadar idari işlemin uygulanmasını geçici olarak durduran karardır. Kanuna göre mahkeme, idari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verebilir. Uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde savunma alınmadan da karar verilebilir.

Yürütmenin durdurulması kararları teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir. Bu yöndeki kararlara karşı kararın tebliğini izleyen günden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir. Aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması isteminde bulunulamaz.

Bilirkişi, keşif ve inceleme

İdare mahkemeleri bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar; gerekli evrakın ve bilgilerin taraflardan ve ilgili yerlerden istenmesi mümkündür. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde bilirkişi, keşif ve delillerin tespiti gibi konularda Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır; bilirkişiler bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden seçilir. Çevreyle ilgili dosyalarda teknik konuların bilirkişi incelemesine konu olması bu çerçevede mümkündür.

Karar sonrası süreç ve kanun yolları

Esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararların gereklerine göre idare, gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur; bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez.

İdare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde istinaf yoluna başvurulabilir; kanun belirli parasal sınırlar ve karar türleri bakımından istisnalar öngörür. Temyiz de tebliğden itibaren otuz gündür. Maden, taşocakları, orman, jeotermal kaynaklar ve doğal mineralli sular ile ilgili mevzuatın uygulanmasına ilişkin işlemlere karşı açılan davalar ile imar planları ve parselasyon işlemlerinden kaynaklanan davalar, kanunun sayma biçimindeki temyiz hükmünde ayrıca anılmıştır. Güncel parasal sınırlar için kanunun yürürlükteki metni esas alınmalıdır.